نقص دیواره بین بطنی به سوراخ یا مجرایی گفته می شود که در دیواره جدا کننده دو حفره از قلب به وجود می آید. در رشد و تکامل طبیعی انسان، این دیواره بین بطنی پس از تولد بسته می شود تا پس از به دنیا آمدن، خون کم اکسیژن با خون سرشار از اکسیژن ترکیب نشود. بسته نشدن سوراخ قلب می تواند سبب افزایش فشار درون قلب یا کاهش اکسیژن بدن شود.
منظور از بیماری قلبی در کودکان چیست؟
منظور از بیماری قلبی در کودکان، هر اختلالی در ساختار یا عملکرد قلب است که کودک با آن به دنیا می آید یا در سال های اول زندگی دچار آن می شود. بخش عمده ی این موارد مادرزادی هستند؛ یعنی در دوران جنینی و هنگام شکل گیری قلب ایجاد شده اند و شایع ترینشان همین سوراخ های دیواره ی قلب است.
گروه کوچک تری هم اکتسابی اند و بعد از تولد در اثر عفونت، التهاب عضله قلب یا تب روماتیسمی به وجود می آیند. نکته ای که والدین باید بدانند این است که بیشتر این بیماری ها با تصویری که از بیماری قلبی بزرگسالان در ذهن داریم فرق دارند: کودک درد قفسه سینه یا سکته نمی کند، بلکه مشکل خودش را با نشانه های غیرمستقیمی مثل خستگی زودرس، مشکل در شیر خوردن، وزن نگرفتن یا تنفس تند نشان می دهد. به همین دلیل شناختن این نشانه ها اهمیت دارد؛ آن ها معمولا اولین و تنها سرنخی هستند که خانواده را به سمت بررسی قلبی می برند.
VSD چیست؟
نقص دیواره بین بطنی یا VSD نقصی است که در سپتوم بین بطن چپ و راست به وجود می آید. سپتوم یک دیواره است که نواحی راست و چپ قلب را از یکدیگر مجزا می کند. گاهی اوقات نقص های دیواره ای، سوراخ قلب نیز نامیده می شوند. این اختلال رایج ترین نقص قلبی مادرزادی در نوزادان تازه متولد شده است. نقص دیواره بین بطنی در کودکان با سن بالا تر و افراد بالغ شیوع کمتری دارد زیرا سوراخ یاد شده به صورت خود به خود بسته خواهد شد.
علل بروز نقص دیواره بین بطنی
علت این نقص در اغلب افراد ناشناخته است اما عوامل ژنتیکی می توانند نقش داشته باشند. نقص دیواره بین بطنی یک نوع بسیار رایج از نقص های قلبی است. برخی افراد علاوه بر نقص دیواره بین بطنی به نقص های قلبی دیگری نیز مبتلا هستند.
علائم بیماری قلبی در کودکان
مهمترین علائم بیماری قلبی در کودکان شامل:
۱. تنگی نفس و خستگی زودرس
کودک ممکن است هنگام بازی، دویدن یا حتی شیر خوردن دچار تنگی نفس شود و زود خسته شود. نوزادانی که هنگام شیر خوردن عرق میکنند یا وسط تغذیه مکثهای طولانی دارند، ممکن است مشکل قلبی داشته باشند.
۲. کبود شدن لبها و نوک انگشتان (سیانوز)
اگر پوست، لب یا ناخنهای کودک به رنگ آبی یا بنفش درآید، نشانهای از کاهش اکسیژن خون است که میتواند ناشی از نقص در ساختار قلب یا عملکرد نامناسب گردش خون باشد. عوارض سیانوز در نوزادان را بخوانید!
۳. ضربان قلب غیرطبیعی (تند یا نامنظم)
تپش قلب سریع، احساس لرزش در سینه یا تپش نامنظم میتواند از نشانههای آریتمی یا سایر مشکلات قلبی باشد.
۴. عدم رشد طبیعی یا وزنگیری ناکافی
کودکانی که مشکل قلبی دارند، معمولاً انرژی زیادی برای تنفس صرف میکنند و در نتیجه ممکن است بهدرستی رشد نکنند یا وزنشان نسبت به سنشان کم باشد.
۵. ورم در پاها، شکم یا اطراف چشمها
احتباس مایعات بهدلیل عملکرد ضعیف قلب میتواند باعث تورم در اندامها یا پلکها شود.
۶. درد قفسه سینه یا بیحسی هنگام فعالیت
گرچه درد قفسه سینه در کودکان کمتر از بزرگسالان شایع است، اما در مواردی مانند التهاب عضله قلب (میوکاردیت) یا مشکلات دریچهای ممکن است دیده شود.
۷. افت هوشیاری یا سرگیجه ناگهانی
سنکوپ یا بیهوشی لحظهای میتواند نشانهای از آریتمی یا اختلال در جریان خون مغزی ناشی از مشکل قلبی باشد.
اندازه و نوع سوراخ قلب فقط با اکوکاردیوگرافی مشخص می شود.
علائم VSD کودکان و بزرگسالان
بروز یک مجرای بزرگ قلبی در کودکی می تواند سبب بروز مشکلات تنفسی شود. اغلب این کودکان برای بستن چنین مجرایی تحت عمل جراحی قرار گیرند. به همین دلیل، وجود مجرا های بزرگ در قلب کودکان شایع نبوده اما در صورت وجود می تواند سبب تنگی نفس شود.
اغلب افراد بالغ به VSD های کوچکی مبتلا هستند که علائمی ایجاد نمی کنند. دلیل آن نیز این است که قلب و ریه ها نیازی به انجام تلاش بیشتر ندارند. VSD های کوچک می توانند یک صدای مرمر بلند (نوعی صدای قلبی) را در هنگام معاینه فیزیکی تولید کنند. حتی نقص های کوچک نیز گاهی می توانند منشا عفونت هایی به نام اندوکاردیت شوند.
چنانچه علائم ذکر شده را در خود یا عزیزانتان مشاهده می کنید، جهت بررسی دقیق تر به متخصص قلب و عروق مراجعه کنید.
سوراخ قلب چند نوع دارد؟
وقتی پزشک یا سونوگرافی از «سوراخ قلب» حرف می زند، منظور همیشه یک چیز نیست. سه حالت متفاوت وجود دارد که علائم، شدت و درمانشان با هم فرق می کند:
| نوع | محل سوراخ | ویژگی |
|---|---|---|
| نقص دیواره بین بطنی | دیواره بین دو بطن (حفره های پایینی) | شایع ترین نوع؛ همان موضوع این مقاله |
| نقص دیواره بین دهلیزی | دیواره بین دو دهلیز (حفره های بالایی) | علائم دیرتر و در سنین بالاتر ظاهر می شود |
| مجرای شریانی باز | مجرایی بین آئورت و شریان ریوی | در نوزادان نارس شایع تر است |
هر سه در دوران جنینی طبیعی هستند و باید بعد از تولد بسته شوند. اگر بسته نشوند، خون اکسیژن دار و بدون اکسیژن با هم مخلوط می شود و قلب مجبور به کار اضافی می شود. برای مقایسه ی دقیق تر دو نوع اول، مقاله ی تفاوت ASD و VSD را ببینید.
تقریبا ۸ نوزاد از هر ۱۰۰۰ تولد با نوعی بیماری قلبی مادرزادی به دنیا می آیند و سوراخ بین بطنی شایع ترین آن هاست. بیشتر این موارد خفیف هستند و به جراحی نیاز پیدا نمی کنند.
سوراخ قلب چند میلی متر خطرناک است؟
اندازه ی سوراخ مهم ترین عاملی است که مسیر درمان را تعیین می کند. پزشک این اندازه را در اکوکاردیوگرافی و در مقایسه با قطر دریچه ی آئورت بیمار می سنجد:
| اندازه | وضعیت | معمولا چه می شود |
|---|---|---|
| کوچک (حدود ۳ میلی متر و کمتر) | مقدار کمی خون عبور می کند | معمولا بدون علامت؛ احتمال بسته شدن خودبه خودی بالا |
| متوسط (حدود ۳ تا ۶ میلی متر) | عبور خون قابل توجه است | پیگیری منظم؛ گاهی نیاز به دارو یا بستن |
| بزرگ (بیش از ۶ میلی متر) | حجم زیادی خون به ریه می رود | معمولا نیاز به بستن در ماه ها یا سال های اول |
این اعداد تقریبی هستند و تصمیم نهایی فقط به میلی متر بستگی ندارد؛ فشار شریان ریوی، اندازه ی حفرات قلب و روند رشد کودک هم در آن نقش دارند.
سوراخ قلب تا چه سنی بسته می شود؟
بخش زیادی از سوراخ های کوچک بدون هیچ درمانی بسته می شوند. بیشتر این بسته شدن ها در دو سال اول زندگی اتفاق می افتد و در برخی کودکان تا سن مدرسه هم ادامه دارد. هرچه سوراخ کوچک تر باشد، احتمال بسته شدن خودبه خودی بیشتر است.
سوراخ های بزرگ معمولا خودبه خود بسته نمی شوند و در همان سال های اول باید اقدام درمانی انجام شود. تا زمانی که پزشک تصمیم به بستن نگرفته، کودک به معاینه و اکوی دوره ای نیاز دارد تا مشخص شود سوراخ در حال کوچک شدن است یا نه.
پیگیری نکردن، خطرناک تر از خود سوراخ است. حتی اگر کودک هیچ علامتی ندارد، فاصله ی اکوهای دوره ای را که پزشک تعیین کرده رعایت کنید.
تشخیص سوراخ قلب چگونه انجام می شود؟
هیچ کدام از نشانه هایی که در بالا آمد به تنهایی تشخیص قطعی نیست. تنگی نفس و کم وزنی در کودک ده ها علت دیگر هم دارد. تشخیص قطعی و تعیین اندازه، با این بررسی ها انجام می شود:
روش قطعی تشخیص. محل دقیق سوراخ، اندازه ی آن به میلی متر، جهت و حجم عبور خون و فشار شریان ریوی را همزمان نشان می دهد. تمام تصمیم های درمانی بر پایه ی همین اکو گرفته می شود. اکوی تخصصی قلب
اولین سرنخ معمولا صدای اضافی قلب است که پزشک با گوشی می شنود. جالب اینکه سوراخ های کوچک تر گاهی صدای بلندتری تولید می کنند، پس بلندی صدا معیار شدت بیماری نیست.
بزرگ شدن حفرات قلب و فشار وارد بر بطن ها را نشان می دهد. در سوراخ های کوچک معمولا طبیعی است، بنابراین نوار قلب طبیعی وجود سوراخ را رد نمی کند. نوار قلب
عکس قفسه سینه بزرگ شدن قلب و افزایش جریان خون ریه را نشان می دهد. سنجش اکسیژن خون با دستگاه انگشتی هم روشی ساده برای غربالگری نوزادان است.
دکتر آرزو خسروی، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی و عضو انجمن اکوکاردیوگرافی ایران، اروپا و آمریکا، انواع اکوی تخصصی از جمله استرس اکو و اکو با تزریق کنتراست را انجام می دهند.
بستن سوراخ قلب بدون جراحی باز
بسیاری از والدین با شنیدن کلمه ی جراحی قلب نگران می شوند، در حالی که امروزه بخشی از سوراخ ها بدون باز کردن قفسه سینه بسته می شوند. انتخاب بین دو روش به محل و اندازه ی سوراخ و سن بیمار بستگی دارد:
| ویژگی | بستن با کاتتر | جراحی قلب باز |
|---|---|---|
| روش | عبور یک لوله ی باریک از رگ کشاله ی ران و قرار دادن دستگاه بستن | باز کردن قفسه سینه و بخیه زدن پچ روی سوراخ |
| مناسب برای | سوراخ های عضلانی و برخی موقعیت های خاص | سوراخ های بزرگ یا نزدیک به دریچه ها |
| بستری | معمولا کوتاه | طولانی تر و همراه با مراقبت ویژه |
| اثر روی ظاهر | بدون برش قفسه سینه | جای زخم روی قفسه سینه |
تصمیم گیری بین این دو روش را تیم قلب کودکان بر اساس تصویربرداری انجام می دهد و همه ی بیماران کاندید روش کاتتری نیستند.
سوراخ قلب در جنین و غربالگری بارداری
قلب جنین در هفته های اول بارداری شکل می گیرد و بیشتر نقص های ساختاری در همان مرحله ایجاد می شوند. در سونوگرافی آنومالی که معمولا بین هفته ی هجده تا بیست و دو انجام می شود، بخشی از این نقص ها قابل تشخیص است.
اگر در سونوگرافی شکی به وجود سوراخ در قلب جنین مطرح شود، مرحله ی بعد اکوی تخصصی قلب جنین است که ساختار قلب را با جزئیات بیشتری بررسی می کند. توجه داشته باشید که سوراخ های خیلی کوچک ممکن است در دوران جنینی دیده نشوند و بعد از تولد مشخص شوند.
تشخیص سوراخ قلب در جنین به معنای لزوم اقدام فوری نیست. در بسیاری از موارد فقط پیگیری بعد از تولد لازم است و بخش زیادی از این سوراخ ها در سال های اول خودبه خود بسته می شوند.
در صورت مشاهده ی هر یک از این موارد در کودک، بدون معطلی به پزشک مراجعه کنید: کبود شدن لب یا نوک انگشتان، تنفس تند و پرزحمت در حالت استراحت، تعریق شدید و توقف مکرر هنگام شیر خوردن، بی حالی و کاهش پاسخ دهی، یا نگرفتن وزن با وجود تغذیه ی کافی.
تأثیر VSD بر قلب
به طور معمول، بخش چپ قلب خون را تنها به اندام های بدن و بخش راست قلب خون را تنها به ریه ها پمپاژ می کند. هنگامی که یک مجرای بزرگ بین بطن ها وجود دارد، مقدار زیادی از خون سرشار از اکسیژن از بخش چپ قلب از طریق مجرا به سمت راست کشیده می شود. با اینکه این خون حاوی اکسیژن کافی است اما دوباره به ریه ها پمپاژ می شود. متاسفانه، این پدیده سبب می شود تا قلب خون بیشتری را پمپاژ کند.
قلب مخصوصا بطن و دهلیز چپ در اثر این مقدار کار اضافی شروع به رشد می کنند. امکان دارد به دلیل افزایش میزان خون موجود در عروق خونی ریه ها، فشار خون این عروق بالا تر رود. با گذشت زمان، افزایش فشار خون ریوی می تواند آسیبی دائمی به دیواره عروق خونی برساند. هنگامی که نقص جزئی است خون زیادی به وسیله این مجرا از سمت چپ به راست وارد نمی شود و اثرات آن نیز بر قلب و ریه ها جزئی می باشد.
اندازه VSD
بسیاری از کودکان مبتلا به نقص دیواره بین بطنی نیازی به جراحی یا درمان های دیگر نداشته و بسیاری از این مجرا ها نیز به صورت خود به خود بسته می شوند. در افراد بالغی که قبلا سوراخی در قلب خود داشته و الان آن سوراخ بسته شده است هیچ صدای مرمری شنیده نشده و نوار قلب آن ها طبیعی می باشد. در صورتی که آزمایش اکوکاردیوگرافی انجام شود، ممکن است یک کیسه خارجی به نام آنوریسم دیواره بطنی در ناحیه بسته شدن مجرای بین بطنی دیده شود. اگر آنوریسم به عنوان یک یافته قابل انتظار پس از بسته شدن مجرای بین بطنی یافت نشود، امکان دارد این وضعیت به آزمایش ها و نگرانی های غیر ضروری ختم شود.
درمان VSD
عمل جراحی معمولا تنها در صورتی برای VSD های کوچک پیشنهاد می شود که فرد به اندوکاردیت مبتلا شده یا محل این سوراخ عملکرد یکی از دریچه های قلبی را تحت تاثیر قرار دهد. اندوکاردیت یک عفونت قلبی است که می تواند در اثر نقص دیواره بین بطنی به وجود آید.
در صورتی که VSD بزرگ باشد، فشار درون ریه ها تعیین کننده بسته شدن یا نشدن آن در بیماران بالغ است. در حالی که انجام جراحی برای بیماران دارای فشار ریوی پایین مفید است، امکان دارد این جراحی برای افراد مبتلا به فشار ریوی بالا مفید واقع شده یا نشود.
یک متخصص قلب باید به صورت متداول فرد بیمار را معاینه کند. در صورتی که VSD کوچک بوده، در هنگام کودکی بسته شده و مشکلات دیگری شناسایی نشده اند ملاقات های 3 تا 5 ساله کافی هستند.
جراحی
افرادی که نقص های دیواره بین بطنی خود را ترمیم کرده اند به ندرت به جراحی های بیشتر نیاز خواهند داشت. از جمله موارد نیاز به جراحی بیشتر می توان به نشت خون از پچ یا شناسایی سوراخ هایی دیگر اشاره کرد. در صورت بروز این موارد، نیاز به انجام جراحی به اندازه سوراخ های باقی مانده بستگی خواهد داشت.
بسته شدن نقص دیواره بین بطنی
در صورت بزرگ بودن مجرا در کودکی، احتمال دارد فرد تحت جراحی قلب باز قرار گرفته باشد. بستن کامل نقص دیواره بین بطنی معمولا به وسیله بخیه زدن یک پچ (یک لایه ساخته شده از مواد خاص) یا قسمتی از پری کاردیوم بر روی این مجرا انجام می شود. پری کاردیوم یک لایه پوشاننده طبیعی در اطراف ناحیه خارجی قلب است.
در نهایت، بافت طبیعی پوشاننده قلب رشد می کند تا این پچ را بپوشاند و این پچ به بخشی دائمی از قلب تبدیل می گردد. برخی از این سوراخ ها را می توان بدون استفاده از یک پچ بخیه کرده و بست. امروزه می توان برخی از انواع این سوراخ ها را در یک آزمایشگاه کاتتر گذاری به وسیله یک دستگاه مخصوص بست. این دستگاه می تواند ورودی سوراخ را ببندد. همچنین، امکان دارد برخی از افراد بالغ و جوان تحت این فرایند قرار گرفته باشند.
بیمارانی که نقص دیواره قلبی خود را ترمیم کرده و فشار خون شریان های ریوی آن ها طبیعی می باشد طول عمری طبیعی نیز خواهند داشت. بروز مشکلات پس از ترمیم این نقص رایج نیست اما امکان دارد تعداد کمی از بیماران به مشکلات مرتبط با دریچه های قلب (آئورت یا سه لختی) یا بزرگی عضله بخش راست قلب مبتلا شوند.
تمامی افرادی که برای ترمیم نقص دیوار بین بطنی خود تحت عمل جراحی قرار گرفته اند باید به صورت منظم جهت بررسی های دوره ای به یک متخصص قلب مراجعه کنند. این متخصص قلب باید در زمینه نقص های قلبی مادرزادی در افراد بالغ تجربه داشته باشد. مصرف دارو در این بیماران به ندرت نیاز است. در بیمارانی که به VSD های بزرگ و ترمیم نشده مبتلا هستند، امکان بروز فشار خون بالای ریوی وجود دارد.
عوارض نقص دیواره بین بطنی
بیماران مبتلا به VSD های کوچک و بسته نشده در معرض خطر ابتلا به یک عفونت قلبی به نام اندوکاردیت هستند. امکان دارد، دریچه آئورت دچار نشتی خون شود و باید آن را پایش کرد. بیمارانی که VSD آن ها در اوایل زندگی ترمیم شده با احتمال کمتری به مشکلات چشم گیر و بلند مدت دچار می شوند. در صورتی که VSD بدون نشتی خون از محل پچ به صورت کامل بسته شود، خطر ابتلا به عفونت ناشی از آن (اندوکاردیت) به حداقل می رسد.
به ندرت امکان دارد که فرد به ضربان های نامنظم قلبی دچار شود. در برخی افراد، امکان دارد پس از ترمیم VSD توانایی انقباض عضله قلب کاهش یابد. در صورت بروز نارسایی قلبی ناشی از ضعف عضله قلب، دارو هایی جهت کنترل تجمع مایعات (دیورتیک)، کمک به پمپاژ بهتر قلب و کنترل فشار خون به بیمار داده می شود. در بیمارانی که به صورت غیر متداول به نقص دیواره بین بطنی و فشار خون ریوی بالا مبتلا می شوند امکان دارد به درمان پزشکی نیاز باشد.
بیشتر بدانید: صدای اضافی قلب نوزاد
نکات قابل توجه در بیماران VSD
تنها در صورتی نیاز به مصرف دارو می باشد که فرد به نارسایی قلبی (بسیار نادر) یا فشار خون ریوی بالا ابتلا دارد. در صورت نیاز، متخصص قلب می تواند فرد را به وسیله آزمایش های غیر تهاجمی پایش کند. این آزمایش ها شامل نوار قلب، هولتر ریتم و تست استرس اکو می شوند. این آزمایش ها نیاز به انجام فرایند های بیشتر مانند کاتتر گذاری قلبی را نشان می دهند.
آزمایش استرس اکو و هولتر ریتم در مطب دکتر آرزو خسروی، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی قلب انجام می شود. برای اطلاع از روش انجام آن و مشاهده فیلم استرس اکو کلیک کنید.
محدود کردن فعالیت بدنی
بسیاری از بیماران نیازی به محدود کردن فعالیت های خود ندارند. با این حال، در صورتی که فرد به فشار خون ریوی بالا ابتلا داشته یا قلب او به خوبی گذشته پمپاژ نمی کند، باید سطح فعالیت خود را تا میزان توان محدود کند. در صورت نیاز به محدود کردن فعالیت ها، متخصص قلب در انجام این کار به فرد کمک می کند.
پیشگیری از ابتلا به اندوکاردیت
طبق جدید ترین توصیه های انجمن قلب آمریکا VSD های ترمیم نشده نیازی به پیشگیری از اندوکاردیت ندارند. پس از بسته شدن موفقیت آمیز نقص دیواره بین بطنی، درمان های پیشگیرانه تنها برای یک دوره بهبود 6 ماهه نیاز هستند.
بارداری
در صورتی که نقص دیواره بین بطنی بسته و فشار خون ریوی کاملا برطرف شده باشد، احتمال بروز مشکلات ناشی از بارداری پایین خواهد بود. در صورت باز ماندن مجرای بین بطنی مراجعه به یک متخصص قلب الزامی است. اگر فرد به فشار خون ریوی بالا ابتلا نداشته باشد می تواند بارداری را به خوبی تحمل کند. با این حال، قبل از تصمیم گیری برای باردار شدن باید از خطرات تهدید کننده مادر و فرزند برای جلوگیری از VSD جنین به طور کامل اطلاع یافت.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و فوق تخصص اکوکاردیوگرافی
جهت ارتباط با نوبت دهی مطب کلیک کنید.
