جواب کوتاه: فشار خون بالا تا وقتی خیلی بالا نرود معمولاً هیچ علامتی ندارد، ولی فشار خون پایین اغلب خودش را با سرگیجه و سبکی سر نشان می‌دهد. به همین دلیل به فشار خون بالا «قاتل خاموش» می‌گویند. کلینیک کلیولند به برآورد سازمان جهانی بهداشت اشاره می‌کند: ۴۴٪ بزرگسالانی که فشار خون بالا دارند، از آن بی‌خبرند.
من دکتر آرزو خسروی، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ اکوکاردیوگرافی هستم. در مطب بارها با خانم‌هایی روبه‌رو می‌شوم که سرگیجه دارند و نمی‌دانند فشارشان بالا رفته یا افتاده. این مقاله برای همان لحظه نوشته شده است.
یک هشدار قبل از شروع: هیچ علامتی جای فشارسنج را نمی‌گیرد. تنها راه فهمیدن این‌که فشارتان بالاست یا پایین، اندازه‌گیری است. اگر علامت دارید، اول فشار بگیرید و بعد سراغ تفسیر علامت بروید.
تفاوت علائم فشار بالا و پایین در یک نگاه
این جدول کوتاه‌ترین جواب به سؤال «تفاوت علائم فشار بالا و پایین» است. دقت کنید که چند علامت در هر دو ستون تکرار شده‌اند — و همین چیزی است که مردم را گیج می‌کند.
| ویژگی | فشار خون بالا | فشار خون پایین |
|---|---|---|
| عدد | ۱۳۰ روی ۸۰ یا بالاتر | کمتر از ۹۰ روی ۶۰ |
| آیا علامت دارد؟ | معمولاً نه؛ فقط در فشار خیلی بالا | گاهی هیچ، ولی اغلب علامت‌دار |
| سرگیجه و سبکی سر | در فشار خیلی بالا | بله، از علائم اصلی |
| سردرد | فقط سردرد شدید، در فشار خیلی بالا | بله، در فهرست NHLBI |
| غش کردن | در فهرست منابع نیامده | بله، از علائم کلیدی |
| تاری دید | بله | بله |
| تپش قلب | بله | بله، در فهرست NHLBI |
| تهوع و استفراغ | در فهرست منابع نیامده | بله |
| تنفس تند و کم‌عمق | در فهرست منابع نیامده | بله |
| پوست سرد و عرق سرد | در فهرست منابع نیامده | بله، از نشانه‌های شوک |
| تورم پا و دست (ادم) | بله | در فهرست منابع نیامده |
| کم شدن ادرار | بله، خودِ فرد متوجه می‌شود | بله، ولی معمولاً پزشک آن را می‌بیند |
| درد قفسه‌ی سینه | بله، اورژانسی | بله، دلیل مراجعه به اورژانس |
| گیجی و سردرگمی | بله | بله |
| بی‌قراری و تغییر رفتار | در فهرست منابع نیامده | بله |
| تشنج | بله، در بحران فشار خون | در فهرست منابع نیامده |
| علائم سکته‌ی مغزی | بله، اورژانسی | در فهرست منابع نیامده |
| وقتی بی‌علامت باشد | عامل خطر بیماری قلبی-عروقی می‌ماند | معمولاً آسیب‌رسان نیست |
نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود: کلینیک کلیولند فشار خون بالا را یک «عامل خطر بیماری قلبی-عروقی» می‌داند — چه علامت بدهد چه ندهد. در مقابل، همین منبع درباره‌ی فشار پایین می‌گوید اگر علامتی ندارید، این حالت معمولاً آسیب‌رسان نیست. یعنی بی‌علامت بودن در این دو، دو معنی کاملاً متفاوت دارد.
۱۰ علائم فشار خون بالا چیست؟
اول یک حقیقت که باید روشن باشد: کلینیک کلیولند و MedlinePlus هر دو می‌گویند فشار خون بالا معمولاً علامتی ندارد. علامت‌هایی که پایین می‌خوانید مال فشار خیلی بالا هستند.
پس اگر فشارتان ۱۴۰ روی ۹۰ است و حالتان خوب است، تعجب نکنید: بی‌علامت بودن در فشار خون بالا قاعده است، نه استثنا. ولی خودِ آن عدد طبیعی نیست — طبق جدولی که پایین‌تر می‌آید، ۱۴۰ روی ۹۰ یعنی فشار خون بالای مرحله ۲.
این ۱۰ علامت، فهرست رسمی کلینیک کلیولند برای فشار خون خیلی بالا است:
نه هر سردردی. سردرد معمولی در منابع معتبر علامت فشار خون بالا شمرده نمی‌شود؛ آن‌چه هشدار است سردرد شدید و غیرعادی است.
فشار یا درد وسط سینه. این علامت در کنار فشار بالا یعنی باید همین حالا اقدام کرد.
تاری دید ناگهانی، درد چشم یا از دست دادن بینایی.
احساس این‌که قلب تند می‌زند، جا می‌اندازد یا در سینه می‌کوبد.
بله، سرگیجه هم می‌تواند علامت فشار بالا باشد — نه فقط پایین. پایین‌تر توضیح می‌دهم چرا.
سردرگمی، گم کردن جهت یا تغییر در طرز فکر و هوشیاری.
پف و ورم، بیشتر در ساق پا، مچ و دست‌ها.
کمتر از همیشه دستشویی رفتن.
علامت بحران فشار خون است و اورژانس محسوب می‌شود.
افتادگی ناگهانی یک طرف صورت، نامفهوم شدن حرف زدن، یا ضعف ناگهانی دست یا پا.
اگر می‌خواهید بدانید فشار خون در خانمها چه الگویی دارد، علت فشار خون بالا در خانمها و جدول فشار نرمال از ۱۸ تا ۶۵ سال را بخوانید.
۱۰ علائم فشار خون پایین چیست؟
فشار خون پایین هم همیشه علامت نمی‌دهد — NHS این را صریح می‌گوید. ولی برخلاف فشار بالا، فهرست روشنی از علائم دارد که پزشک دنبالشان می‌گردد. این ۱۰ مورد از کلینیک کلیولند، سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) و مؤسسه‌ی ملی قلب و ریه‌ی آمریکا (NHLBI) جمع شده‌اند:
هر سه منبع آن را آورده‌اند. حس این‌که اتاق دور سرتان می‌چرخد یا سرتان خالی شده.
از حال رفتن، حتی برای چند ثانیه. این علامت هیچ‌وقت نباید نادیده گرفته شود.
دید تار یا تغییرشکل‌یافته؛ خیلی‌ها می‌گویند «جلوی چشمم سیاهی رفت».
حال به هم خوردگی که گاهی با معده‌درد اشتباه گرفته می‌شود.
بی‌حالی و نداشتن انرژی که با استراحت هم بهتر نمی‌شود.
نفس‌های سریع و سطحی، بدون این‌که فعالیت سنگینی کرده باشید.
نتوانستن تمرکز، سردرگمی و کند شدن ذهن.
آشفتگی یا رفتاری که با همیشه‌ی فرد نمی‌خواند. در سالمندان خیلی مهم است.
NHLBI سردرد را در فهرست علائم فشار پایین آورده — نکته‌ای که معمولاً جا می‌افتد. همان منبع درد گردن و کمر را هم اضافه می‌کند.
حس کوبیدن یا تند زدن قلب. این مورد هم از فهرست NHLBI است.
در معاینه، چیزهایی که من به‌عنوان پزشک می‌بینم و بیمار حس نمی‌کند هم مهم‌اند. کلینیک کلیولند آن‌ها را جدا فهرست کرده: رنگ‌پریدگی، سردی زانوها، کم شدن ادرار و ضربان خیلی کند یا خیلی تند.
اگر علامت‌هایتان با استرس و اضطراب شروع می‌شود، حالت شما ممکن است شکل خاصی داشته باشد؛ علائم افت فشار خون عصبی و درمان خانگی فوری آن را جداگانه نوشته‌ام.
فشار خون بالا و پایین چه تفاوتی دارند؟ (با عدد)
تا وقتی عدد را ندانید، علامت‌ها معنی دقیق پیدا نمی‌کنند. این دسته‌بندی از MedlinePlus (کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا) است:
| دسته | عدد بالایی (سیستولیک) | عدد پایینی (دیاستولیک) |
|---|---|---|
| فشار خون پایین | کمتر از ۹۰ | کمتر از ۶۰ |
| نرمال | کمتر از ۱۲۰ | و کمتر از ۸۰ |
| در آستانه (Elevated) | ۱۲۰ تا ۱۲۹ | و کمتر از ۸۰ |
| فشار خون بالا — مرحله ۱ | ۱۳۰ تا ۱۳۹ | یا ۸۰ تا ۸۹ |
| فشار خون بالا — مرحله ۲ | ۱۴۰ یا بالاتر | یا ۹۰ یا بالاتر |
| بحران فشار خون | بالای ۱۸۰ | و/یا بالای ۱۲۰ |
سه نکته‌ی عملی که در مطب زیاد توضیح می‌دهم:
یک: دو معیار جهانی وجود دارد و هر دو درست‌اند. جدول بالا معیار آمریکاست که فشار بالا را از ۱۳۰ روی ۸۰ شروع می‌کند. NHS بریتانیا آستانه را ۱۴۰ روی ۹۰ می‌داند. پس اگر عددی بین این دو دیدید، تعجب نکنید که یک منبع آن را «بالا» و دیگری «در آستانه» می‌خواند؛ تصمیم نهایی با پزشک شماست، نه با جدول.
دو: تشخیص فشار خون بالا با یک بار اندازه‌گیری انجام نمی‌شود. کلینیک کلیولند و MedlinePlus هر دو می‌گویند عدد باید در دو مراجعه‌ی جداگانه بالا باشد. یک عدد بالا در یک روز، هنوز تشخیص نیست.
سه: عددی که در خانه می‌گیرید با عددی که در مطب گرفته می‌شود یکی نیست. NHS آستانه‌ی فشار بالا را در مطب ۱۴۰ روی ۹۰ و در خانه ۱۳۵ روی ۸۵ می‌داند — چون خیلی‌ها در مطب مضطرب می‌شوند و عددشان بالاتر می‌افتد. پس عدد خانگی را با معیار مطب نسنجید.
اگر بالای ۶۵ سال دارید و می‌خواهید بدانید عدد شما در چه وضعیتی است، فشار خون نرمال برای سن بالاتر از ۶۵ سال را ببینید.
چرا سرگیجه هم علائم فشار بالاست هم پایین؟
چون مغز شما به یک جریان خون ثابت نیاز دارد. هر چیزی که این جریان را به هم بزند می‌تواند سرگیجه بدهد. پس سرگیجه به تنهایی نمی‌گوید فشارتان بالاست یا پایین.
ولی یک تفاوت کاربردی وجود دارد که خودتان می‌توانید ببینید: زمانِ سرگیجه.
اگر سرگیجه دقیقاً وقتی می‌آید که از تخت یا صندلی بلند می‌شوید و چند دقیقه طول می‌کشد، به افت فشار وضعیتی فکر کنید؛ NHS هم همین را می‌گوید. اگر سرگیجه ربطی به تغییر حالت ندارد و با سردرد شدید یا تاری دید می‌آید، فشار را فوری اندازه بگیرید. در هر دو حالت، این فشارسنج است که تصمیم می‌گیرد، نه نوع حس.
نوع دیگری هم هست که کمتر شناخته شده: افت فشار بعد از غذا. کلینیک کلیولند توضیح می‌دهد که خوردن وعده‌های کوچک‌تر با کربوهیدرات کمتر می‌تواند جلویش را بگیرد. اگر همیشه بعد از ناهار بی‌حال و گیج می‌شوید، این را به پزشکتان بگویید.
علائم فشار بالا و پایین در زنان چه تفاوتی دارد؟
فهرست علائم برای زن و مرد یکی است، ولی دو موقعیت هست که فقط برای خانمها پیش می‌آید و باعث می‌شود علامت‌ها اشتباه تفسیر شوند.
گرگرفتگی یائسگی در برابر فشار بالا. گرمی و قرمزی صورت و تپش قلب در دوره‌ی یائسگی شایع است و خیلی از خانمها آن را به فشار خون نسبت می‌دهند. تنها راه جدا کردنشان فشارسنج است، نه حس.
بارداری. NHS بارداری را صریحاً جزو علل فشار خون پایین آورده است. از آن طرف، فشار بالای بارداری آستانه‌ی اورژانس پایین‌تری دارد: کلینیک کلیولند می‌گوید در بارداری اگر فشار ۱۶۰ روی ۱۱۰ یا بالاتر شد و علامت داشتید، باید فوری کمک بگیرید — نه ۱۸۰ روی ۱۲۰.
جزئیات را در فشار خون بالا در بارداری و جدول اعداد و علائم خطر برای مادر نوشته‌ام.
فشار خون «سرد» و «گرم» یعنی چه؟
این دو اصطلاح بین مردم رایج است ولی اصطلاح پزشکی نیستند و در منابعی که این مقاله به آن‌ها ارجاع می‌دهد وجود ندارند. هر کسی هم معنای خودش را از آن‌ها می‌فهمد.
و همین دقیقاً مشکل است: این دو تعبیر هیچ عددی به شما نمی‌دهند. وقتی به پزشک می‌گویید «فشارم سرد است»، او نمی‌داند عدد چند بوده. به‌جایش عدد فشارسنج را بگویید.
چه زمانی باید همین حالا مراجعه کرد؟
برای هر دو حالت — بالا و پایین — معیار مشخصی وجود دارد.
فشار خون بالا — تماس فوری با ۱۱۵: اگر فشار ۱۸۰ روی ۱۲۰ یا بالاتر است و یکی از این‌ها را دارید: درد قفسه‌ی سینه، سردرد شدید، تشنج، تغییر ناگهانی بینایی، گیجی، یا نشانه‌های سکته‌ی مغزی. در بارداری این آستانه ۱۶۰ روی ۱۱۰ است. (کلینیک کلیولند)
اگر عدد بالای ۱۸۰ روی ۱۲۰ است ولی هیچ علامتی ندارید، کلینیک کلیولند نام دیگری برایش دارد: فشار خون شدید. این هم باید سریع به پزشک برسد، ولی با حالت قبل یکی نیست.
فشار خون پایین — تماس فوری با ۱۱۵: نشانه‌های شوک. NHLBI آن‌ها را این‌طور فهرست می‌کند: پوست سرد و عرق‌کرده، تنفس تند، آبی شدن رنگ پوست، و نبض ضعیف و تند. کلینیک کلیولند آبی شدن لب یا زیر ناخن را هم اضافه می‌کند. در این حالت بدن به اندام‌های حیاتی اکسیژن کافی نمی‌رساند.
مراجعه به اورژانس، در فشار پایین. کلینیک کلیولند این موارد را جدا نام می‌برد: درد قفسه‌ی سینه؛ غش کردن؛ زمین خوردن از سبکی سر و ضربه به سر — به‌خصوص اگر داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کنید.
سؤال «فشار پایین از چه عددی خطرناک می‌شود» را جداگانه و مفصل جواب داده‌ام: آیا فشار خون پایین باعث مرگ می‌شود و از چه عددی خطرناک است.
چطور در خانه مطمئن شوم فشارم بالاست یا پایین؟
NHS برای اندازه‌گیری خانگی دو قاعده‌ی روشن می‌دهد: بین دو اندازه‌گیری یک دقیقه صبر کنید، و معمولاً روزی دو بار — یک بار صبح و یک بار عصر. چند روز ادامه دادن آن را پزشک تعیین می‌کند.
چند نکته‌ی دیگر هم هست که من در مطب به بیمارانم می‌گویم:
- فشارسنج بازویی بگیرید، نه مچی.
- قبل از اندازه‌گیری چند دقیقه آرام بنشینید؛ کمر تکیه‌داده، پاها روی زمین.
- بازو را روی میز بگذارید و شل کنید — NHS هم همین را می‌گوید.
- نیم ساعت قبلش قهوه، چای پررنگ و سیگار را کنار بگذارید.
- هر بار عدد، تاریخ و ساعت را بنویسید. این دفترچه برای من خیلی باارزش‌تر از جمله‌ی «فشارم بالا بود» است.
اگر عددهای خانه با عددهای مطب نمی‌خوانند یا فشارتان روی نوسان است، راه قطعی‌اش هولتر فشار خون ۲۴ ساعته است که در طول شبانه‌روز خودش فشار را ثبت می‌کند. اگر فقط عدد پایینی‌تان بالاست، بهترین دارو برای فشار دیاستولیک بالا را بخوانید — ولی دارو را هیچ‌وقت خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
سوالات متداول
فشار خون بالا خطرناک‌تر است یا پایین؟
در حالت بی‌علامت، فشار خون بالا. کلینیک کلیولند فشار بالا را عامل خطر بیماری قلبی-عروقی می‌داند، ولی درباره‌ی فشار پایینِ بی‌علامت می‌گوید معمولاً آسیب‌رسان نیست. در عوض در حالت حاد، افت شدید فشار که به شوک برسد یک اورژانس فوری است. پس فشار بالا خطرِ خاموشِ درازمدت دارد و فشار پایین خطرِ حادِ لحظه‌ای.
سرگیجه علائم فشار بالاست یا پایین؟
می‌تواند هر دو باشد و به تنهایی تشخیص نمی‌دهد. اگر سرگیجه موقع بلند شدن می‌آید، به افت فشار وضعیتی فکر کنید. اگر همراه سردرد شدید یا تاری دید است، فشار را فوری اندازه بگیرید. در هر دو حالت، عددِ فشارسنج تصمیم می‌گیرد، نه نوع حس.
آیا خون‌دماغ از علائم فشار خون بالاست؟
این باور بین مردم رایج است، ولی کلینیک کلیولند و MedlinePlus خون‌دماغ را در فهرست علائم فشار خون بالا نیاورده‌اند. اگر خون‌دماغ دارید فشارتان را بگیرید، ولی خون‌دماغ به تنهایی دلیل فشار بالا نیست و علت‌های شایع‌تری دارد که پزشک باید بررسی کند.
می‌شود کسی هم‌زمان فشار بالا و پایین داشته باشد؟
هم‌زمان نه، ولی نوسان بین این دو بله. کسی که فشار خون بالا دارد و دارو مصرف می‌کند، ممکن است در شرایطی دچار افت فشار شود — NHS «برخی داروها» را جزو علل فشار پایین آورده است. برای همین دفترچه‌ی ثبت فشار اهمیت دارد: الگو را نشان می‌دهد، نه یک لحظه را.
فشار خون بالا بدون علامت را از کجا بفهمم؟
فقط با اندازه‌گیری. کلینیک کلیولند به برآورد سازمان جهانی بهداشت اشاره می‌کند که ۴۴٪ بزرگسالانِ مبتلا نمی‌دانند فشار خون دارند. توصیه‌ی من این است که اگر سابقه‌ی خانوادگی فشار خون دارید، اضافه‌وزن یا دیابت دارید، یا سنتان بالا رفته، فشارتان را دوره‌ای بگیرید — حتی وقتی حالتان خوب است.
فشار پایین را فوری چطور بالا بیاورم؟
اگر علامت دارید، اول بنشینید یا دراز بکشید تا زمین نخورید. NHS برای فشار پایین این‌ها را توصیه می‌کند: وعده‌های کوچک و مکرر بخورید، آب بیشتری بنوشید، و آهسته از حالت نشسته بلند شوید؛ همچنین می‌گوید دارو به‌ندرت لازم می‌شود چون معمولاً درست کردن علت زمینه‌ای کافی است. اگر نشانه‌های شوک دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
معاینه و اکو در یک مراجعه، توسط پزشک خانم
اگر علامت‌هایی که خواندید برایتان تکرار می‌شود، مرحله‌ی بعد اندازه‌گیری و معاینه است، نه جست‌وجوی بیشتر. در مطب من ویزیت، نوار قلب و اکوکاردیوگرافی هر سه در همان جلسه و توسط خودم انجام می‌شود؛ برای اکو به جای دیگری ارجاع داده نمی‌شوید. برای خانم‌هایی که معاینه‌ی قلب را به دلیل راحت نبودن با پزشک مرد عقب انداخته‌اند، همین یک نکته معمولاً تفاوت را می‌سازد.
انجام معاینه را به تعویق نیندازید. برای گرفتن نوبت تماس بگیرید: ۰۹۹۶۰۰۴۴۵۶۶
دکتر آرزو خسروی — متخصص قلب و عروق، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (شماره‌ی نظام پزشکی ۶۲۴۱۸)
تهران، خیابان ولیعصر، نرسیده به توانیر، بن‌بست بخشندگان، ساختمان مدیکو سنتر، طبقه ۷، واحد ۷۰۱ — یکشنبه‌ها ۱۳ تا ۱۷
منابع
- Cleveland Clinic — High Blood Pressure (Hypertension)
- Cleveland Clinic — Low Blood Pressure (Hypotension)
- MedlinePlus — High Blood Pressure
- NHS — Low blood pressure (hypotension)
- NHS — Blood pressure test
- NHLBI (NIH) — Low Blood Pressure
این مقاله برای آگاهی‌رسانی نوشته شده و جای معاینه و نظر پزشک را نمی‌گیرد. برای تصمیم درباره‌ی دارو و درمان، با پزشک خودتان مشورت کنید.
