بیماری نقص سپتوم دهلیزی یا همان بیماری ASD که به آن وجود سوراخ در قلب نیز می گویند. این بیماری یک نقص مادرزادی قلبی است که در آن دیواره ای که دهلیز های قلب در بالا را از هم جدا می کند به شکل کامل بسته نمی شود. منظور از بیماری مادرزادی این است که مشکل نقص سپتوم در همان بدو تولد در فرد وجود دارد.
تفاوت asd و vsd
تفاوت ASD و VSD مربوط به نوع نقص مادرزادی در دیواره قلب است. هر دو از شایع ترین ناهنجاری های قلبی مادرزادی محسوب میشوند، اما تفاوت این دو در محل بروز، علائم، و درمان با هم فرق دارند.
| ویژگی | ASD | VSD |
|---|---|---|
| محل نقص | بین دو دهلیز | بین دو بطن |
| جهت شنت اولیه | از چپ به راست | از چپ به راست |
| علائم در کودکی | معمولاً خفیف یا بدون علامت | معمولاً شدیدتر |
| سوفل | خفیف و دیرتر شنیده میشود | بلند و زودتر قابل شنیدن است |
| عارضه طولانی مدت | آریتمی، نارسایی سمت راست | نارسایی قلب، فشار ریوی بالا |
| درمان اصلی | بستن سوراخ با دستگاه یا جراحی | جراحی ترمیمی |
علل بروز بیماری ASD
نقص دیواره بین دهلیزی یا ASD معمولاً از دوران جنینی شکل می گیرد و در اغلب موارد علت آن به طور دقیق مشخص نیست، اما مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، محیطی و دوران بارداری در بروز آن نقش دارند. در ادامه، مهم ترین علل و عوامل خطر ASD را به صورت علمی و روان توضیح می دهم:
۱. عوامل ژنتیکی و خانوادگی
وجود سابقه ی بیماری های مادرزادی قلب در خانواده، احتمال بروز ASD را افزایش می دهد. برخی سندرم های ژنتیکی مانند:
- سندرم داون
- سندرم هولت-اورام
- سندرم نونان
همچنین می توانند با نقص های دیواره قلب، از جمله ASD همراه باشند.
۲. قرار گرفتن در معرض عوامل مضر در دوران بارداری
برخی مواد یا داروها در زمان بارداری ممکن است رشد طبیعی قلب جنین را مختل کنند، از جمله:
- مصرف الکل یا سیگار
- استفاده از داروهای خاص مانند ضدتشنج ها یا داروهای رتینوئیدی (مشتقات ویتامین A)
- تماس با مواد شیمیایی یا آفت کش ها
- قرار گرفتن در معرض اشعه های پرانرژی (مثل رادیولوژی در اوایل بارداری)
۳. ابتلا به عفونت های ویروسی در بارداری
ابتلا مادر به برخی عفونت ها در سه ماهه اول بارداری می تواند رشد قلب جنین را دچار اختلال کند. یکی از شایع ترین موارد، سرخجه است که به طور مستقیم با بروز ناهنجاری های قلبی از جمله ASD ارتباط دارد.
۴. بیماری ها و شرایط زمینه ای مادر
بیماری های متابولیک یا مزمن مادر، مانند:
- دیابت کنترل نشده
- چاقی شدید
فنیل کتونوری درمان نشده
می توانند احتمال بروز نقص های قلبی در جنین را افزایش دهند.
۵. عوامل ناشناخته
در بسیاری از بیماران، هیچ علت مشخصی یافت نمی شود. در این حالت، احتمالاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی خفیف و عوامل محیطی در بروز بیماری نقش دارند.
علائم سوراخ قلب ASD در بزرگسالان و کودکان
اندازه سوراخ و موقعیت آن روی دیواره، تعیین می کند بیمار چه علائمی را تجربه کند. بسیاری از کودکان مبتلا به این بیماری کاملا سالم به نظر می رسند، رشد و وزن گیری طبیعی دارند و هیچ نشانه ای ندارند. علائم معمولا فقط در سوراخ های بزرگ تر و اغلب سال ها بعد ظاهر می شوند.
علائم ASD در نوزادان و کودکان
در سوراخ های بزرگ تر، نوزادان و کودکان ممکن است این نشانه ها را داشته باشند:
- کمبود اشتها و مشکل در تغذیه
- رشد ضعیف و وزن نگرفتن متناسب با سن
- خستگی و زود از نفس افتادن هنگام بازی
- تنگی نفس
- عفونت های مکرر تنفسی و ذات الریه
در بسیاری از کودکان، تنها نشانه ی موجود صدای اضافی قلب است که پزشک در معاینه می شنود. به همین دلیل متخصصان قلب کودکان معمولا توصیه می کنند این حفره در دوران کودکی بسته شود تا فرصت ایجاد عوارض در آینده را پیدا نکند.
علائم ASD در بزرگسالان
سوراخ های کوچک تا متوسط ممکن است تا میانسالی هیچ علامتی ایجاد نکنند. وقتی علائم ظاهر می شوند، به تدریج و در طول سال ها پیش می روند و اغلب به بالا رفتن سن، اضافه وزن یا کم تحرکی نسبت داده می شوند:
- تنگی نفس هنگام فعالیتی که قبلا راحت انجام می شد
- خستگی و کاهش محسوس تحمل ورزش نسبت به چند سال قبل
- تپش قلب یا احساس نامنظمی ضربان
- عفونت های مکرر تنفسی
- ورم مچ پا و ساق
- سرگیجه یا از حال رفتن هنگام فعالیت
دلیل این تاخیر ساده است: تا وقتی قلب جوان و قوی است، حجم اضافه ی خونی که از سوراخ عبور می کند را جبران می کند. با گذشت زمان و بزرگ شدن حفره های سمت راست، این جبران دیگر ممکن نیست و علائم آشکار می شوند. در همین مرحله است که خطر فشار خون بالای ریوی و نارسایی قلبی هم بالا می رود.
سرگیجه، از حال رفتن هنگام فعالیت، و ضربان نامنظمی که تکرار می شود نیاز به بررسی فوری دارند و نباید تا معاینه ی دوره ای بعدی منتظر بمانید.
ارتباط ASD با سکته مغزی
در حالت طبیعی، لخته های ریزی که در وریدهای بدن تشکیل می شوند به ریه می روند و همان جا فیلتر می شوند. وقتی سوراخی بین دو دهلیز وجود دارد، این لخته می تواند مستقیم به سمت چپ قلب و از آنجا به مغز برسد.
به همین دلیل در افراد جوانی که سکته ی مغزی بدون علت مشخص داشته اند، یکی از اولین بررسی ها اکوی قلب برای یافتن ارتباط بین دهلیزهاست. در این بیماران بستن سوراخ می تواند از تکرار سکته جلوگیری کند.
انواع بیماری ASD
همه ی سوراخ های دیواره ی بین دهلیزی مثل هم نیستند. محل قرار گرفتن سوراخ روی دیواره، مهم ترین عاملی است که مشخص می کند بیماری چقدر جدی است و آیا می توان آن را بدون جراحی قلب باز بست:
| نوع | محل سوراخ | ویژگی |
|---|---|---|
| نوع ثانویه | وسط دیواره ی بین دهلیزی | شایع ترین نوع، حدود چهار پنجم موارد. معمولا خوش خیم و در بسیاری از بیماران قابل بستن بدون جراحی باز |
| نوع اولیه | پایین دیواره، نزدیک دریچه ها | معمولا بزرگ تر و همراه با درگیری دریچه ها؛ اغلب نیاز به جراحی دارد |
| نوع سینوس وریدی | بالای دیواره، محل ورود سیاهرگ ها | اغلب با جابجایی سیاهرگ های ریوی همراه است و معمولا جراحی لازم می شود |
| نوع سینوس کرونری | ناحیه ی سینوس کرونری | نادرترین نوع |
وقتی پزشک می گوید سوراخ «لبه ی کافی» دارد، منظورش این است که اطراف سوراخ به اندازه ی کافی بافت سالم وجود دارد تا دستگاه بستن روی آن بنشیند. این ویژگی بیشتر در نوع ثانویه دیده می شود و همان چیزی است که امکان درمان بدون جراحی باز را فراهم می کند.
اندازه ASD چقدر باشد نیاز به درمان دارد؟
در کنار نوع سوراخ، اندازه ی آن دومین عامل تعیین کننده است. پزشک این اندازه را در اکوکاردیوگرافی می سنجد:
| اندازه | معمولا چه می شود |
|---|---|
| کوچک (حدود ۵ میلی متر و کمتر) | اغلب بدون علامت؛ احتمال بسته شدن خودبه خودی در سال های اول زندگی بالاست |
| متوسط (حدود ۵ تا ۱۰ میلی متر) | پیگیری منظم با اکو؛ تصمیم درمان بسته به بزرگی حفره های سمت راست |
| بزرگ (بیش از ۱۰ میلی متر) | معمولا نیاز به بستن دارد تا از فشار خون ریوی و نارسایی قلبی جلوگیری شود |
معیار تصمیم گیری فقط میلی متر نیست. اگر اکو نشان دهد دهلیز و بطن راست بزرگ شده اند، یعنی حجم عبوری خون قابل توجه است و حتی سوراخ متوسط هم باید بسته شود.
ASD چقدر شایع است و معمولا کی تشخیص داده می شود؟
نقص دیواره بین دهلیزی یکی از شایع ترین بیماری های مادرزادی قلب است و از هر هزار نوزاد در حدود دو تا شش نوزاد را درگیر می کند.
نکته ای که این بیماری را از سایر نقص های مادرزادی جدا می کند، دیر تشخیص داده شدن آن است. صدای اضافی قلب در ASD ضعیف است و در معاینه های معمول کودکی به راحتی شنیده نمی شود. به همین دلیل بخش قابل توجهی از بیماران تا بزرگسالی و اغلب بین سی تا پنجاه سالگی متوجه بیماری خود نمی شوند؛ یعنی زمانی که قلب دیگر نمی تواند حجم اضافه ی خون را جبران کند.
تشخیص بیماری ASD چگونه انجام می شود؟
در حالت عمومی، پزشک کودک شما می تواند صدای خاص قلب در اثر وجود حفره در دیواره دهلیزی را در یک معاینه روتین از بدن بشنود. بیماری ASD همیشه خیلی زود تشخیص داده نمی شوند. در حالی که وجود نقص سپتوم بطنی خیلی زودتر و راحت تر توسط متخصصین شناسایی می شود ( وجود یک حفره در دیواره جدا کننده دو بطن چپ و راست قلب). صداهای عجیب و غیر نرمال ایجاد شده در اثر نقص سپتوم دهلیزی آنچنان بلند نیستند و شاید نتوان آن ها را به سادگی شنید. بنابراین ممکن است این مشکل در دوره نوزادی تا کودکی و نوجوانی (یا حتی در برخی شرایط در بزرگسالی) شناسایی شود.
اگر پزشک شما صدای خاص و غیر نرمال قلب را بشنود و در وجود یک نقص به شک بیفتد، کودک را به یک متخصص قلب کودکان ارجاع خواهد داد، پزشکی که تخصص وی تشخیص و درمان مشکلات قلبی کودکان است. اگر وجود مشکل ASD یک گزینه روی میز باشد، این پزشک متخصص ممکن است یک یا چند آزمایش زیر را تجویز کند:
- آزمایش اشعه ایکس قفسه سینه، که در آن تصویری از قلب و ارگان های کناری آن تولید می شود
- نوار قلب، که در آن فعالیت الکتریکی قلب ضبط می شود و می تواند میزان گردش خون در سمت راست قلب را مشخص کند
- اکوکاردیوگرافی (اکو قلب) که در آن از امواج صوتی جهت تولید تصویری از قلب و مشخص کردن گردش خون در اتاقک های مختلف قلب استفاده می شود. این آزمایش معمولا ابزار اولیه برای تشخیص مشکل نقص سپتوم دهلیزی است.
آزمایش های تشخیصی نوار قلب و اکو قلب در مطب دکتر آرزو خسروی انجام می شود. برای آشنایی با نحوه انجام هر یک، کلیک کنید.
ممکن است پزشک در حین استفاده از گوشی طبی خود بتواند صداهای غیر نرمال قلب را تشخیص دهد. وجود این صداهای خاص را فقط می توان از مکان های خاصی از بدن شنید و گاهی اوقات ممکن است این صداهای ریز و غیر نرمال قلبی را نتوان شنید. این آزمایش های بدنی همچنین می توانند نشانه های مربوط به نارسایی قلبی در بزرگسالان را مشخص کنند.
نوع و اندازه ی ASD تعیین می کند که جراحی لازم است یا نه.
اگر حفره دیواره سپتوم بزرگ باشد، افزایش میزان جریان خون از طریق این دیوار می تواند صداهای غیر نرمال بیشتری را در حین آرام شدن قلب بین هر تپش ایجاد کند. از جمله آزمایش هایی که ممکن است مورد نیاز باشند می توان به موارد زیر اشاره داشت:
- اکو قلب
- ام آر آی قلب
- اکو مری قلب
- کاتتریزاسیون قلبی
- ایکس ری قفسه سینه
- آنژیوگرافی ( برای بیمارانی با 35 سال سن به بالا)
- اکو داپلر قلب
- نوار قلب
جراحی بستن ASD
گاهی اوقات زمانی که حفره دیواره سپتوم دهلیزی بسیار بزرگ است و یا به دیواره قلب نزدیک باشد، یک دستگاه خاص نمی تواند به سادگی مورد استفاده قرار گیرد و در نتیجه یک جراح قلب باید حتما این حفره را ببندد.
برای کودکان از بیهوشی عمومی استفاده می شود تا درد را احساس نکنند و تکان نخورند. جراح یک برش در ناحیه قفسه سینه ایجاد می کند و سپس حفره موجود در دیواره سپتوم را با بخیه خواهد بست و یا با مواد اولیه مخصوص جراحی این ناحیه را خواهد دوخت. نهایتا بافت قلب با گذر زمان بهبود یافته و بخیه یا مواد جذب می شوند و ناحیه مورد نظر به خوبی بسته می شود.
داشتن عمل جراحی قلب منجر به ایجاد یک زخم همیشگی بر روی قفسه سینه می شود. در ابتدا این ناحیه ممکن است کمی زخم باشد و به همین دلیل پزشک مسکن و یا آنتی هیستامین یا ایبوپروفن را تجویز می کند. کودک شما ممکن است بی حس بودن، خارش، حس تنگی و یا سوزش را در ناحیه برش جراحی احساس کند که البته هیچ کدام از این ها شدید نیستند.
دوران نقاهت عمل جراحی قلب در کودکان
کودکان می توانند معمولا سه تا چهار روز بعد از عمل جراحی بیمارستان را ترک کنند، البته در صورتی که مشکلی وجود نداشته باشد. در روز های اولیه در خانه کودک شما باید در تخت خود استراحت کند و فعالیت های آرامی همچون مطالعه، خوابیدن و تماشا کردن تلویزیون را داشته باشد. پزشک معالج به شما خواهد گفت که کودکتان چه زمانی می تواند دوباره به مدرسه برگردد.
حدودا 6 هفته طول می کشد تا برش ایجاد شده جراحی بر روی قفسه سینه افراد بهبود یابد. پس از آن، اگر مشکلی وجود نداشته باشد و پزشک معالج نیز تایید کند، کودک شما می تواند کاملا بهبود یابد و به فعالیت های نرمال و عادی خود برگردد.
برای 6 ماه پس از کاتتریزاسیون یا بستن حفره ASD به کمک جراحی، برای انجام کار های روتین دهان و دندان و یا پروسه های جراحی حتما آنتی بیوتیک ها پیشنهاد می شوند تا از بروز عفونت در ناحیه داخلی قلب جلوگیری به عمل آید. پس از بهبود بافت قلب در گذر زمان، بیشتر بیماران دیگر نیازی به نگرانی در زمینه عفونت ندارند.
پزشک معالج در زمینه دیگر ریسک های احتمالی و مشکلات جانبی قبل از پروسه عمل جراحی با شما صحبت خواهد کرد.
پس از بسته شدن حفره دیواره سپتوم ASD و گذشت زمانی قابل توجه برای بهبود، بیشتر کودکان دیگر علائم و مشکلات بیشتری را تجربه نخواهند کرد.
بستن ASD بدون جراحی قلب باز
در بسیاری از بیماران، به ویژه در نوع ثانویه که شایع ترین نوع است، نیازی به باز کردن قفسه ی سینه نیست. در روش کاتتری یک لوله ی باریک از رگ کشاله ی ران تا قلب هدایت می شود و یک دستگاه چتری شکل در محل سوراخ باز می شود. طی چند ماه بافت طبیعی قلب روی این دستگاه رشد می کند و آن را کاملا می پوشاند.
| ویژگی | بستن با دستگاه | جراحی قلب باز |
|---|---|---|
| مناسب برای | نوع ثانویه با لبه ی کافی | نوع اولیه، سینوس وریدی، سوراخ های بسیار بزرگ یا کم لبه |
| برش قفسه سینه | ندارد | دارد و جای زخم باقی می ماند |
| مدت بستری | معمولا یک تا دو روز | چند روز همراه با مراقبت ویژه |
| بازگشت به فعالیت | ظرف چند روز | حدود شش هفته |
تعیین اینکه سوراخ شما با کدام روش قابل بستن است، فقط با اکو از راه مری مشخص می شود؛ چون این روش لبه های اطراف سوراخ را با دقتی نشان می دهد که اکوی معمولی نمی تواند. اکو مری قلب
سن بالا به تنهایی مانع بستن ASD نیست. آنچه تصمیم را عوض می کند فشار شریان ریوی است؛ تا وقتی این فشار بالا نرفته، بستن سوراخ حتی در بزرگسالی هم باعث بهبود تنگی نفس و افزایش تحمل فعالیت می شود.
بارداری با ASD
در سوراخ های کوچک و در بیمارانی که فشار شریان ریوی طبیعی دارند، بارداری معمولا بدون مشکل پیش می رود. اما اگر فشار ریوی بالا رفته باشد، بارداری خطر جدی برای مادر ایجاد می کند و باید قبل از هر اقدامی بررسی قلبی کامل انجام شود. در بیمارانی که ASD بزرگ دارند، معمولا توصیه می شود سوراخ پیش از بارداری بسته شود.
پیگیری بعد از بستن ASD
بعد از بستن موفق سوراخ، معمولا برای مدتی داروی رقیق کننده ی خون تجویز می شود تا سطح دستگاه با بافت طبیعی پوشیده شود. مراجعه ی دوره ای به متخصص قلب هم ادامه پیدا می کند تا عملکرد دریچه ها، ریتم قلب و نبود نشتی باقی مانده بررسی شود. در بیمارانی که مشکلی ندارند، این پیگیری معمولا هر چند سال یک بار کافی است.
سوالات متداول
ASD کوچک حتما باید بسته شود؟
خیر. سوراخ های کوچک بدون علامت معمولا فقط پیگیری دوره ای با اکو لازم دارند. تصمیم به بستن وقتی گرفته می شود که حفره های سمت راست قلب بزرگ شده باشند یا بیمار علامت دار شود.
تفاوت ASD با روزنه بیضی باز چیست؟
روزنه بیضی باز کمبود بافت نیست، بلکه مجرای طبیعی دوران جنینی است که بسته نشده و در حدود یک چهارم جمعیت دیده می شود. برخلاف ASD معمولا باعث بزرگ شدن حفره های سمت راست نمی شود و اغلب هیچ درمانی لازم ندارد. تفکیک این دو فقط با اکوی دقیق و گاهی اکو با تزریق کنتراست ممکن است.
ASD در بزرگسالی هم می تواند تازه ایجاد شود؟
خیر. برخلاف نقص دیواره بین بطنی که در موارد نادر بعد از سکته ی قلبی ایجاد می شود، ASD تقریبا همیشه مادرزادی است. آنچه در بزرگسالی اتفاق می افتد کشف بیماری است، نه ایجاد آن.
ASD ارثی است؟
در بیشتر موارد علت مشخصی ندارد و ارثی به معنای کلاسیک نیست. اما سابقه ی بیماری قلبی مادرزادی در خانواده احتمال را نسبت به جمعیت عمومی بالاتر می برد و در این خانواده ها اکوی قلب جنین در بارداری توصیه می شود.
با ASD می توان ورزش کرد؟
در سوراخ های کوچک و بدون علامت معمولا محدودیتی نیست. محدودیت وقتی مطرح می شود که فشار شریان ریوی بالا رفته یا حفره های سمت راست بزرگ شده باشند. سطح مجاز فعالیت را پزشک بعد از اکو تعیین می کند.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و فوق تخصص اکوکاردیوگرافی
جهت ارتباط با نوبت دهی مطب کلیک کنید.
