تنگی نفس – تپش قلب – ورم مچ پا – خستگی و بیحالی از جمله علائم نارسایی قلبی هستند. نارسایی قلبی به دنبال اختلال در پمپاژ خون به سایر عضلات بدن ایجاد می شود. دکتر آرزو خسرروی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی در این مقاله به بررسی علائم انواع نارسایی قلبی و نحوه ی درمان آن ها پرداخته اند.
وقتی عضله قلب شما خون مورد نیاز بدن را پمپاژ نکند باعث نارسایی قلبی می شود. نارسایی قلبی به این معنی نیست که قلب شما متوقف شده است، بدان معنی است که قلب شما آنطور که باید نمی تواند عمل پمپاژ را به درستی انجام دهد.
افراد مبتلا به نارسایی قلبی می توانند بیش از یک نوع از آن را داشته باشند. به عنوان مثال نارسایی قلبی سمت چپ می تواند باعث نارسایی قلبی سمت راست هم شود. در چنین مواردی نارسایی قلبی یک علت دارد. در موارد دیگر، ممکن است دو مشکل جداگانه وجود داشته باشد، مانند نارسایی میترال که باعث نارسایی قلبی سمت چپ، و نارسایی تریکوسپید که باعث نارسایی قلب سمت راست می شود.
ضعیف بودن قلب فقط با اکوی تخصصی مشخص می شود، نه با حدس زدن علائم.
قلب ضعیف یعنی چه؟
بسیاری از بیماران بعد از معاینه یا اکو می شنوند که «قلب شما ضعیف است» و همین جمله بیشترین نگرانی را برایشان ایجاد می کند. قلب ضعیف اصطلاح روزمره ی همان نارسایی قلبی است؛ یعنی عضله قلب یا قدرت انقباض کافی برای پمپاژ خون را از دست داده، یا آنقدر سفت شده که نمی تواند به اندازه کافی از خون پر شود.
ضعیف بودن قلب به معنای ایستادن قلب یا سکته قلبی نیست. قلب همچنان کار می کند، اما بازده آن کم شده است. میزان این ضعف با عددی به نام کسر جهشی در اکوکاردیوگرافی سنجیده می شود و همین عدد مشخص می کند که نارسایی در مرحله خفیف است یا پیشرفته.
عبارت هایی مانند ضعف قلب، ضعف عضله قلب، پمپاژ ضعیف قلب و نارسایی قلبی همگی به یک وضعیت اشاره دارند و از نظر پزشکی تفاوتی با هم ندارند.
نشانه های قلب ضعیف در یک نگاه
علائم قلب ضعیف معمولا آهسته ظاهر می شوند و بیمار در ابتدا آن ها را به بالا رفتن سن، اضافه وزن یا خستگی روزمره نسبت می دهد. شایع ترین نشانه ها عبارتند از:
- تنگی نفس هنگام فعالیت، بالا رفتن از پله یا راه رفتن در سربالایی
- تنگی نفس در حالت خوابیده و نیاز به بالش بیشتر برای خوابیدن
- پریدن ناگهانی از خواب همراه با احساس خفگی و تنگی نفس شبانه
- ورم مچ پا، ساق پا و در موارد پیشرفته تر ورم شکم
- افزایش وزن سریع در عرض چند روز، بدون تغییر در رژیم غذایی
- خستگی و بی حالی زودرس حتی با فعالیت های سبک
- سرفه خشک و مزمن، به ویژه در شب و هنگام دراز کشیدن
- تپش قلب یا احساس نامنظم بودن ضربان
- بی اشتهایی، نفخ و احساس سنگینی در شکم
- افزایش دفعات ادرار در شب
- سرگیجه، سبکی سر و در موارد شدیدتر از حال رفتن
- کاهش تمرکز و گیجی، به ویژه در سالمندان
علائم قلب ضعیف بر اساس علت ایجادشان
وقتی پمپاژ قلب کم می شود، بدن آب و نمک را نگه می دارد. نتیجه آن ورم پا، افزایش وزن سریع، تنگی نفس در حالت خوابیده و سرفه شبانه است. ورم پا در نارسایی قلبی یکی از زودرس ترین نشانه هاست.
وقتی خون کافی به اندام ها نمی رسد، خستگی زودرس، ضعف عضلانی، کاهش تحمل ورزش، سرگیجه و کاهش تمرکز ایجاد می شود. این علائم معمولا با کم خونی یا خستگی معمولی اشتباه گرفته می شوند.
قلب ضعیف زمینه ساز نامنظمی ضربان است و می تواند به صورت تپش قلب، احساس جا انداختن ضربان یا سبکی سر بروز کند. فیبریلاسیون دهلیزی شایع ترین نمونه ی آن است.
تجمع مایع در کبد و روده باعث بی اشتهایی، نفخ، تهوع و احساس سیری زودرس می شود. افزایش ادرار شبانه هم نشانه ای است که معمولا نادیده گرفته می شود.
نارسایی قلبی خفیف را چطور از شدید تشخیص دهیم؟
علائم نارسایی قلبی خفیف چیز جدیدی نیست؛ دقیقا همان نشانه های بالاست، اما فقط هنگام فعالیت ظاهر می شود و در حالت استراحت بیمار کاملا راحت است. تعیین مرحله بیماری از روی همین تفاوت انجام می شود:
| علامت | در نارسایی خفیف | نشانه ی پیشرفت بیماری |
|---|---|---|
| تنگی نفس | فقط هنگام بالا رفتن از چند پله یا فعالیت سنگین | هنگام راه رفتن معمولی یا در حالت استراحت |
| خستگی | کمی زودتر از قبل خسته می شوید ولی کارهای روزمره را انجام می دهید | ناتوانی در انجام کارهای ساده روزمره |
| ورم مچ پا | ورم خفیف در انتهای روز که صبح برطرف شده است | ورم پایدار که صبح ها هم باقی می ماند و به ساق و شکم می رسد |
| سرفه خشک | گاه به گاه در شب | سرفه مداوم و در موارد شدید همراه با خلط کف آلود |
| خوابیدن | با یک بالش معمولی راحت می خوابید | نیاز به بالش بیشتر یا پریدن از خواب با احساس خفگی |
| وزن | ثابت یا نوسان یک کیلوگرمی | افزایش بیش از دو کیلوگرم در دو تا سه روز |
به همین دلیل بسیاری از افراد سال ها با نارسایی خفیف زندگی می کنند بدون اینکه بدانند. اگر ستون سمت راست جدول برای شما آشناست، بیماری از مرحله خفیف عبور کرده و بررسی فوری لازم است.
کسر جهشی چقدر باشد نارسایی خفیف است؟
کسر جهشی درصد خونی است که بطن چپ در هر ضربان به بدن پمپ می کند و در اکوکاردیوگرافی اندازه گیری می شود. این عدد مهم ترین معیار عددی برای تعیین شدت ضعف قلب است:
| کسر جهشی | تفسیر | وضعیت بیمار |
|---|---|---|
| ۵۰ تا ۷۰ درصد | طبیعی | پمپاژ قلب سالم است |
| ۴۱ تا ۴۹ درصد | کاهش خفیف | نارسایی خفیف؛ معمولا فقط در فعالیت سنگین علامت دارد |
| ۳۶ تا ۴۰ درصد | کاهش متوسط | علائم در فعالیت های روزمره ظاهر می شود |
| ۳۵ درصد و کمتر | کاهش شدید | نیاز به پیگیری فشرده و درمان تخصصی |
کسر جهشی طبیعی بین ۵۰ تا ۷۰ درصد است و عددی کمتر از ۵۰ درصد یعنی قلب آن طور که باید خون را پمپ نمی کند؛ هرچه این عدد پایین تر باشد، ضعف پمپاژ قلب بیشتر است.
به نقل از: Cleveland Clinic
عدد کسر جهشی ثابت نیست. با درمان درست، کنترل فشار خون و پیگیری منظم، در بسیاری از بیماران این عدد بهبود پیدا می کند.
طبقه بندی شدت بر اساس کلاس ۱ تا ۴
علاوه بر کسر جهشی، پزشک شدت بیماری را بر اساس میزان محدودیت بیمار در فعالیت روزمره در چهار کلاس دسته بندی می کند:
| کلاس | وضعیت بیمار | علائم |
|---|---|---|
| کلاس ۱ | بدون محدودیت | فعالیت معمول باعث خستگی، تپش قلب یا تنگی نفس نمی شود |
| کلاس ۲ | محدودیت خفیف | در استراحت راحت است، اما فعالیت معمول باعث خستگی یا تنگی نفس می شود |
| کلاس ۳ | محدودیت محسوس | حتی فعالیت کمتر از حد معمول علائم را ایجاد می کند |
| کلاس ۴ | محدودیت شدید | علائم حتی در حالت استراحت وجود دارد |
بیشتر بیمارانی که با عبارت نارسایی قلبی خفیف به دنبال پاسخ می گردند، در کلاس یک یا دو قرار دارند؛ یعنی مرحله ای که با درمان و پیگیری منظم به خوبی قابل کنترل است.
در کلاس یک هیچ محدودیتی در فعالیت بدنی وجود ندارد و در کلاس دو بیمار در حالت استراحت راحت است ولی فعالیت معمول باعث خستگی، تپش قلب یا تنگی نفس می شود.
به نقل از: NCBI Bookshelf
شدت نارسایی قلبی چگونه تعیین می شود؟
علاوه بر کسر جهشی، پزشک شدت بیماری را بر اساس میزان محدودیت بیمار در فعالیت روزمره در چهار کلاس دسته بندی می کند. دانستن کلاس خود کمک می کند بفهمید در چه مرحله ای هستید:
| کلاس | وضعیت بیمار | علائم |
|---|---|---|
| کلاس ۱ | بدون محدودیت | فعالیت معمول باعث خستگی، تپش قلب یا تنگی نفس نمی شود |
| کلاس ۲ | محدودیت خفیف | در استراحت راحت است، اما فعالیت معمول باعث خستگی یا تنگی نفس می شود |
| کلاس ۳ | محدودیت محسوس | حتی فعالیت کمتر از حد معمول علائم را ایجاد می کند |
| کلاس ۴ | محدودیت شدید | علائم حتی در حالت استراحت وجود دارد |
بیشتر بیمارانی که با عبارت نارسایی قلبی خفیف به دنبال پاسخ می گردند، در کلاس یک یا دو قرار دارند؛ یعنی مرحله ای که با درمان و پیگیری منظم به خوبی قابل کنترل است.
در کلاس یک هیچ محدودیتی در فعالیت بدنی وجود ندارد و در کلاس دو بیمار در حالت استراحت راحت است ولی فعالیت معمول باعث خستگی، تپش قلب یا تنگی نفس می شود.
به نقل از: NCBI Bookshelf
انواع نارسایی قلبی
نارسایی قلب اغلب فقط در سمت چپ یا راست قلب تأثیر می گذارد، اما می تواند هر دو را هم تحت تأثیر قرار دهد. بر این اساس پزشکان بین سه نوع نارسایی قلبی تفاوت قائل می شوند:
✅نارسایی قلبی سمت چپ
بطن چپ قلب دیگر خون کافی را در اطراف بدن پمپاژ نمی کند. در نتیجه، خون در رگهای ریوی (رگهای خونی که خون را از ریه ها دور می کنند) جمع می شود. این امر خصوصاً در حین فعالیت های بدنی باعث تنگی نفس، مشکل تنفس یا سرفه می شود. نارسایی قلبی چپ شایع ترین نوع از نارسایی های قلب است.
✅نارسایی قلبی سمت راست
در این نارسایی بطن راست قلب بسیار ضعیف است و نمی تواند خون کافی را به ریه ها منتقل کند، که باعث جمع شدن خون در رگها (رگهای خونی که خون را از اندام ها و بافت به قلب بر می گردانند) می شود. افزایش فشار داخل رگها می تواند مایعات را از رگ ها به داخل بافت اطراف سوق دهد، که منجر به تجمع مایعات در پاها و یا با میزان کمتری در ناحیه تناسلی، اندام ها یا شکم می شود.
✅نارسایی دو طرفه قلب
در نارسایی دو طرفه قلب، هر دو طرف قلب تحت تأثیر قرار می گیرند، که می تواند همان علائم نارسایی قلبی چپ و راست مانند تنگی نفس و تجمع مایعات را ایجاد کند.
نارسایی قلبی چپ معمولاً بر اثر بیماری عروق کرونر ، حمله قلبی یا فشار خون بالا در طولانی مدت ایجاد می شود. نارسایی قلبی سمت راست به طور کلی در نتیجه نارسایی قلبی پیشرفته ی سمت چپ ایجاد می شود و سپس با روش مشابه درمانی نارسایی قلبی چپ نیز درمان می شود. گاهی اوقات به دلیل فشار خون بالا در ریه ها، آمبولی در ریه ها (آمبولی ریوی) یا برخی بیماری های ریوی مانند COPD ایجاد می شود.
نارسایی های قلبی بر اساس توانایی پمپاژ
امروزه، نارسایی قلبی به طور فزاینده ای بر اساس توانایی پمپاژ قلب طبقه بندی می شود و دلیل آن این است که هنگام انتخاب مناسب ترین دارو برای نارسایی قلب، توانایی پمپاژ نقش مهم و بسزایی دارد. در اینجا دو نوع نارسایی قلبی وجود دارد:
✅نارسایی قلبی با کاهش توانایی پمپاژ
در این مدل از نارسایی عضله قلب ضعیف شده است، و دیگر به هنگام انقباض خون را به اندازه کافی به اطراف بدن پمپاژ نمی کند. در نتیجه، اعضای بدن اکسیژن کافی دریافت نمی کنند. و در اصطلاح پزشکی به آن “نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش یافته” گفته می شود.
✅نارسایی قلبی با توانایی پمپاژ حفظ شده
اگرچه عضله قلب هنوز قوی است، اما پس از آنکه خون را خارج کرد، دیگر نمی تواند به اندازه کافی آرام و بزرگ شود، بنابراین به درستی از خون پر نمی شود. علی رغم پمپاژ به اندازه کافی، خون کافی به بدن منتقل نمی شود، به خصوص در هنگام فعالیت های سنگین جسمی. پزشکان به این نوع نارسایی “نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ شده” می گویند.
نارسایی قلبی می تواند به طور ناگهانی ایجاد شود، برای مثال پس از حمله قلبی یا به دلیل برخی از مشکلات آریتمی قلب، که معمولا به نارسایی حاد قلب نیز شناخته می شود. اما معمولاً با گذشت زمان و به عنوان یک مشکل پزشکی متفاوت، مانند فشار خون بالا دائمی، به تدریج ایجاد می شود و به نارسایی مزمن قلب شناخته می شود.
جلوگیری از نارسایی قلبی خطرناک
یک سبک زندگی سالم می تواند به درمان نارسایی قلبی کمک کرده و از بروز این بیماری جلوگیری کند. کاهش وزن و ورزش منظم و همچنین استفاده از نمک دریا به جای نمک تصفیه شده و یددار در رژیم غذایی می تواند خطر ابتلا به نارسایی قلبی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
سایر عادات سبک زندگی سالم عبارتند از:
- کاهش مصرف الکل
- ترک سیگار
- پرهیز از غذاهای پر چرب و سرخ کرده
- داشتن خواب کافی
آیا نارسایی قلبی خطرناک است؟
انواع نارسایی قلبی با گذشت زمان وخیم تر می شوند. با وخیم تر شدن آن ها ممکن است علائم یا نشانه های بیشتری داشته باشید. در صورت پیدا شدن علائم جدید و یا بدتر شدن آنها سریعاً به پزشک متخصص قلب و عروق اطلاع دهید چرا که نارسایی قلبی در صورت درمان نشدن خطرناک است.و حتی می تواند مشکلاتی مانند ادم ریوی و مرگ بر اثر اب اوردن ریه بشود.
دکتر آرزو خسروی فوق تخصص قلب و عروق و عضو انجمن قلب و عروق ایران، اروپا و آمریکا.
برای ارتباط با نوبت دهی مطب دکتر قلب کلیک کنید.
تشخیص قلب ضعیف چگونه انجام می شود؟
هیچ کدام از علائمی که در بالا آمد به تنهایی تشخیص قطعی نیست؛ تنگی نفس و ورم پا می توانند علت ریوی، کلیوی یا کم خونی هم داشته باشند. تشخیص نارسایی قلبی و تعیین شدت آن نیاز به بررسی تخصصی دارد:
مهم ترین و دقیق ترین روش. کسر جهشی، اندازه حفرات، عملکرد دریچه ها و فشار ریوی را همزمان نشان می دهد و مشخص می کند نارسایی از نوع کاهش پمپاژ است یا اختلال در پر شدن. اکوی تخصصی قلب
سابقه سکته قلبی، ضخیم شدن دیواره بطن و اختلالات ریتم را نشان می دهد که هر سه از علل شایع ضعیف شدن قلب هستند. نوار قلب
سطح هورمونی که قلب تحت فشار ترشح می کند در نارسایی قلبی بالا می رود. کم خونی، عملکرد کلیه و تیروئید هم بررسی می شوند تا علل مشابه کنار گذاشته شوند.
تست ورزش میزان تحمل واقعی بیمار را می سنجد و عکس قفسه سینه بزرگ شدن قلب و تجمع مایع در ریه را نشان می دهد. تست ورزش
دکتر آرزو خسروی، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی و عضو انجمن اکوکاردیوگرافی ایران، اروپا و آمریکا، انواع اکوی تخصصی از جمله استرس اکو و اکو با تزریق کنتراست را برای تعیین دقیق میزان ضعف قلب انجام می دهند.
درمان قلب ضعیف چگونه است؟
هدف درمان، کاهش علائم، جلوگیری از پیشرفت بیماری و در بسیاری از موارد بهبود کسر جهشی است. علاوه بر اصلاح سبک زندگی که در بخش بعد به آن می پردازیم، درمان دارویی پایه ی اصلی کنترل نارسایی قلبی است و باید حتما توسط متخصص قلب تنظیم شود.
داروهای رایج در نارسایی قلبی
▪️ داروهای ادرارآور برای خارج کردن مایع اضافه و کاهش ورم و تنگی نفس
▪️ بتابلاکرها برای کاهش بار کاری قلب و کنترل ضربان
▪️ داروهای کاهنده فشار خون که به بازسازی عضله قلب کمک می کنند
▪️ داروهای جدیدتری که هم قند خون و هم بار قلب را کاهش می دهند
هیچ کدام از این داروها را نباید خودسرانه شروع، قطع یا کم و زیاد کرد. دوز آن ها بر اساس فشار خون، عملکرد کلیه و کسر جهشی هر بیمار تنظیم می شود و قطع ناگهانی بعضی از آن ها خطرناک است.
درمان های تخصصی تر
در بیمارانی که با دارو کنترل نمی شوند، بسته به علت زمینه ای ممکن است تنظیم ریتم قلب با دستگاه، ترمیم دریچه یا رفع گرفتگی عروق در نظر گرفته شود. تعیین اینکه کدام روش لازم است، فقط بعد از یک ارزیابی کامل قلبی ممکن است.
سوالات متداول
عوارض قلب ضعیف در صورت درمان نشدن چیست؟
نارسایی درمان نشده به تدریج باعث بزرگ شدن حفرات قلب، نامنظمی ضربان، تجمع مایع در ریه، اختلال عملکرد کلیه و کبد و افزایش خطر لخته شدن خون می شود. بیشتر این عوارض با شروع به موقع درمان قابل پیشگیری هستند.
آیا قلب ضعیف در نوار قلب مشخص می شود؟
نوار قلب به تنهایی کافی نیست. نوار قلب می تواند سابقه سکته، ضخیم شدن دیواره یا اختلال ریتم را نشان دهد، اما میزان ضعف پمپاژ فقط با اکوکاردیوگرافی قابل اندازه گیری است. نوار قلب طبیعی، نارسایی قلبی را رد نمی کند.
ورزش کردن با قلب ضعیف خطرناک است؟
خیر، برعکس. ورزش هوازی سبک و منظم مانند پیاده روی یکی از موثرترین بخش های درمان است و تحمل فعالیت را بالا می برد. آنچه باید پرهیز شود ورزش های سنگین، وزنه برداری شدید و فعالیت هایی است که باعث تنگی نفس شدید می شوند. شدت مناسب را پزشک بعد از تست ورزش تعیین می کند.
علائم قلب ضعیف در زنان با مردان فرق دارد؟
نشانه های اصلی یکسان است، اما در زنان خستگی مفرط، تنگی نفس و اختلال خواب بیشتر از ورم پا خود را نشان می دهد و همین باعث می شود بیماری دیرتر تشخیص داده شود. نوع نارسایی همراه با حفظ توانایی پمپاژ نیز در زنان شایع تر است.
آیا قلب ضعیف دوباره تقویت می شود؟
در بسیاری از بیماران بله. اگر علت زمینه ای مانند فشار خون بالا، گرفتگی عروق یا اختلال ریتم کنترل شود و درمان دارویی منظم ادامه پیدا کند، کسر جهشی می تواند بهبود یابد. میزان بهبود به علت بیماری و زمان شروع درمان بستگی دارد.
برای بررسی قلب ضعیف به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
به متخصص قلب و عروق، ترجیحا پزشکی که فلوشیپ اکوکاردیوگرافی دارد، چون تعیین دقیق کسر جهشی و نوع نارسایی به اکوی تخصصی نیاز دارد.
قلب ضعیف در مرحله خفیف کاملا قابل کنترل است
اگر خستگی زودرس، تنگی نفس یا ورم پا دارید، یک اکوی تخصصی قلب تکلیف شما را روشن می کند. دکتر آرزو خسروی، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی، آماده بررسی دقیق قلب شماست.
