آئورت، اصلیترین رگ خونی بدن است که خون مورد نیاز شکم، لگن و پاها را تأمین میکند. آنوریسم آئورت شکمی زمانی اتفاق میافتد که ناحیهای از آئورت بسیار بزرگ یا بادکنکی شود. اگر گشادی در بخش سینهایِ آئورت (نزدیک قلب) باشد، مطلبِ علائم گشاد شدن رگ آئورت و عوارض خطرناک آن را بخوانید. دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق در ادامه بیشتر توضیح میدهند.
انواع آنوریسم آئورت شکمی
فیوزیفرم
شکل رایج آن فیوزیفرم است که از هر طرف آئورت، برآمدگیهایی مانند بادکنک خارج میشود. تا زمانی که برآمدگی شریان عرض آن را تا ۵۰ درصد افزایش ندهد، به عنوان آنوریسم واقعی طبقهبندی نمیشود.
ساکولار
نوع ساکولار به وجود برآمدگی تنها در یک نقطه از آئورت گفته میشود. گاهی اوقات این وضعیت را شبه آنوریسم مینامند. معمولاً به این معنی است که لایه داخلی دیواره شریان در اثر آسیب یا زخم پاره شده است.
علت بروز آنوریسم آئورت شکمی
علت دقیق آنوریسم مشخص نیست و به دلیل ضعف در دیواره شریان ایجاد میشود. عواملی که میتوانند خطر ابتلا را افزایش دهند عبارتند از:
- سیگار کشیدن
- فشار خون بالا
- جنسیت مردانه
- عوامل ژنتیکی
آنوریسم آئورت شکمی اغلب در مردان بالای ۶۰ سال که یک یا چند عامل خطر دارند دیده میشود. هرچه آنوریسم بزرگتر باشد، احتمال باز شدن یا پارگی آن بیشتر است. این امر میتواند تهدیدکننده حیات باشد.
علائم آنوریسم آئورت شکمی
اکثر افراد مبتلا علائمی ندارند. اما اگر آنوریسم بزرگتر شده و اندامهای اطراف را تحت فشار قرار دهد، علائم ممکن است بروز نمایند. شایعترین علامت آن درد یا ناراحتی عمومی در شکم است که ممکن است مکرراً ایجاد شود و از بین برود، یا ثابت باشد.
سایر علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد در قفسه سینه، شکم، کمر یا پهلو (روی کلیهها) که ممکن است به کشاله ران، باسن یا پاها گسترش یابد. درد ممکن است عمیق، آزاردهنده، گزشی یا ضرباندار باشد و تا ساعتها یا روزها ادامه یابد.
- احساس ضربان در شکم.
- سرد شدن پاها، سیاه یا آبی شدن انگشت شست پا — اگر آنوریسم سبب ایجاد لخته خونی شود که جریان خون در پاها را مسدود کند.
- تب یا کاهش وزن — در صورتی که آنوریسم ناشی از عفونت یا التهاب باشد (آنوریسم التهابی آئورت).
علائم این بیماری مشابه علائم سایر مشکلاتیست که باعث درد قفسه سینه یا شکم میشوند، از جمله بیماری عروق کرونر، ریفلاکس معده و مری (GERD) و زخم معده.
علائم پارگی آنوریسم
🚨 اورژانس — اگر آنوریسم آئورت پاره شود:
— درد ناگهانی و شدید در شکم یا کمر
— افت شدید فشار خون
— نشانههای شوک (رنگپریدگی، تعریق سرد، گیجی)
در صورتی که سریعاً درمان نشود، میتواند فوراً منجر به مرگ شود.
تشخیص آنوریسم آئورت شکمی
پزشک از سابقه پزشکی فرد سوال کرده و معاینه فیزیکی انجام میدهد. سایر آزمایشات احتمالی عبارتند از:
- سونوگرافی شکمی — سادهترین و رایجترین روش غربالگری
- سیتیاسکن (CT Scan) — برای اندازهگیری دقیق ابعاد آنوریسم
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)
- اکوی قلب — برای بررسی دریچه آئورت و عملکرد قلب
- اکوکاردیوگرافی از راه مری (TEE) — برای تصویر دقیقتر از آئورت
- اشعه ایکس قفسه سینه
- آنژیوگرافی
درمان آنوریسم آئورت شکمی
بیشتر آنوریسمها کوچک هستند (بین ۳ تا ۵.۴ سانتیمتر) و نیازی به درمان ندارند. اما ممکن است رشد کنند، بنابراین اگر به این بیماری مبتلا هستید، برای بررسی اندازه آن به اسکن منظم نیاز دارید. اگر آنوریسم رشد کند، خطر ترکیدن آن بیشتر میشود. در صورتی که آنوریسم بیش از ۵.۵ سانتیمتر رشد نماید، برای درمان باید به یک متخصص مراجعه نمایید.
برای درمان آنوریسم آئورت شکمی دو روش درمانی اصلی وجود دارد:
ترمیم اندوواسکولار (EVAR)
نوعی جراحی کمتهاجم است. این روش شامل قرار دادن پیوند استنت (یک لوله فلزی کوچک پوشیده شده با مش) از طریق یک برش کوچک در کشاله ران داخل رگ است. انجام این روش معمولاً تحت بیحسی موضعی خواهد بود، اگرچه ممکن است برخی افراد به بیهوشی عمومی نیاز داشته باشند. بیشتر افراد دو یا سه روز بعد میتوانند به خانه بازگردند. اگرچه این روش سادهتر و مطمئنتر نسبت به جراحی باز است، اما برای همه مناسب نیست.
جراحی ترمیمی (جراحی باز)
شامل جایگزینی قسمت آسیبدیده آئورت با یک لوله پلاستیکی (پیوند) است. این جراحی یک عمل بزرگ است و به بیهوشی عمومی نیاز خواهید داشت. بیشتر افرادی که این عمل را انجام میدهند باید بیش از یک هفته در بیمارستان بمانند و ممکن است چند هفته تا حصول بهبودی کامل طول بکشد.
اگر انجام جراحی برای شما مناسب نباشد، به طور منظم تحت اسکن و مشاوره درباره شیوه زندگی و مصرف داروها قرار خواهید گرفت.
آیا آنوریسم آئورت شکمی درمان خانگی دارد؟
🚨 پاسخ قاطع: خیر. آنوریسم آئورت شکمی هیچ درمان خانگی، گیاهی یا طب سنتی ندارد. هیچ دمنوش، عرقیات یا مکملی نمیتواند برآمدگی دیوارهی آئورت را کوچک یا ترمیم کند. ادعاهایی مثل «درمان آنوریسم با سیر» یا «درمان آنوریسم با طب سنتی» پایهی علمی ندارند و خطرناکند — چون ممکن است بیمار را از پیگیری پزشکی بازدارند.
آنچه واقعاً میتوانید در خانه انجام دهید، پیشگیری از بزرگتر شدن آنوریسم است — نه درمان آن:
ترک سیگار — مهمترین اقدام. سیگار سرعت رشد آنوریسم را بهشدت بالا میبرد.
کنترل فشار خون — با دارو و رژیم کمنمک. فشار خون بالا فشار مکانیکی روی دیوارهی ضعیف آنوریسم را افزایش میدهد.
پیگیری منظم با سونوگرافی یا سیتیاسکن — بسته به اندازهی آنوریسم، هر ۶ تا ۱۲ ماه تصویربرداری لازم است تا رشد آن پایش شود.
اجتناب از فعالیت فیزیکی سنگین — بلند کردن اجسام سنگین و ورزشهایی که فشار شکمی بالا ایجاد میکنند (مثل ددلیفت سنگین) باید محدود شوند.
⚠️ نکته مهم: تصمیم دربارهی اینکه آنوریسم نیاز به جراحی دارد یا فقط پایش کافیست، بر اساس اندازه، سرعت رشد و وضعیت عمومی بیمار گرفته میشود. این تصمیم فقط با پزشک متخصص گرفته میشود — نه با جستجو در اینترنت.
🩺 آنوریسم آئورت تشخیص داده شده؟
دکتر آرزو خسروی با اکوکاردیوگرافی تخصصی، اندازهی آنوریسم و وضعیت دریچهی آئورت را بررسی و پایش دورهای میکند.
عوارض آنوریسم آئورت شکمی
پارگی در یک یا چند لایه از دیواره آئورت (تجزیه آئورت) یا پارگی آنوریسم، از عوارض اصلی این بیماریست. پارگی میتواند باعث خونریزی داخلی شود که تهدیدکننده حیات است. به طور کلی هرچه آنوریسم بزرگتر باشد و سریعتر رشد کند، خطر پارگی آن بیشتر است.
علائم و نشانههای پارگی آنوریسم آئورت میتواند شامل موارد زیر باشد:
- درد ناگهانی، شدید و مداوم شکم یا کمر که میتواند به عنوان احساس پارگی توصیف شود
- فشار خون پایین
- نبض سریع
آنوریسم آئورت همچنین شما را در معرض خطر ایجاد لخته خون قرار میدهد. اگر لخته خون از دیواره داخلی آنوریسم خارج شود و رگ خونی را در جای دیگری از بدن مسدود نماید، میتواند باعث بروز درد یا انسداد جریان خون در پاها، انگشتان پا، کلیهها و اندامهای شکمی شود.
چه کسانی در معرض خطر ابتلا به آنوریسم آئورت شکمی هستند؟
اگر دیوارههای طرفین آئورت ضعیف شده و به سمت خارج بادکنکی شوند، آنوریسم ایجاد میشود. همیشه دلیل این اتفاق روشن نیست، اما مواردی وجود دارد که خطر را افزایش میدهد.
افرادی که در معرض خطر بیشتری هستند شامل تمام مردان ۶۶ سال به بالا و زنان ۷۰ ساله یا بالاتر میباشند که دارای یک یا چند عامل خطر از موارد زیر هستند:
- فشار خون بالا
- بیماری مزمن انسداد ریوی
- کلسترول خون بالا
- سابقه خانوادگی AAA
- بیماریهای قلبیعروقی مانند بیماری قلبی یا سابقه سکته
- افراد سیگاری یا افرادی که سابقاً سیگاری بودهاند.
اگر نگران هستید که در معرض خطر ابتلا باشید، با پزشک صحبت نمایید. آنها ممکن است انجام اسکن و ایجاد تغییراتی در سبک زندگی را برای کاهش خطر ابتلا پیشنهاد دهند.
جلوگیری از ایجاد آنوریسم آئورت شکمی
تمرکز بر سلامت قلب میتواند از بروز این بیماری جلوگیری کند. این امر به معنای دقت در داشتن تغذیه مناسب، ورزش مناسب برای قلب و جلوگیری از سایر عوامل خطر مانند سیگار کشیدن است. پزشک همچنین ممکن است داروهایی برای درمان فشار خون بالا، کلسترول یا کنترل دیابت تجویز نماید.
اگر به دلیل استعمال دخانیات و سایر عوامل در معرض خطر بیشتری قرار دارید، ممکن است پزشک از شما بخواهد تا در سن ۶۵ سالگی در آزمایش غربالگری AAA شرکت نمایید. در آزمایش غربالگری از سونوگرافی شکمی برای اسکن آئورت و بررسی وجود برآمدگی استفاده میشود. این آزمایش بدون درد است و فقط باید یکبار انجام شود.
آنوریسم آئورت شکمی در زنان چه فرقی دارد؟
آنوریسم آئورت شکمی در مردان حدود چهار برابر شایعتر از زنان است، ولی وقتی در یک خانم پیدا میشود، رفتار خطرناکتری دارد. سه تفاوت مهم:
- در اندازهی کوچکتر پاره میشود. به گفتهی کلیولند کلینیک، آنوریسم در زنان در اندازههای کوچکتری خطر پارگی دارد. به همین دلیل بسیاری از متخصصان در زنان آستانهی جراحی را پایینتر از مردان میگیرند و زودتر جراحی را مطرح میکنند.
- پیامد پارگی سنگینتر است. پارگی آنوریسم در بیشتر موارد کشنده است و در زنان، چون معمولاً دیرتر تشخیص داده میشوند، نتیجه بدتر است.
- از غربالگری جا میمانند. در بیشتر کشورها غربالگری روتین فقط برای مردان ۶۵ سال به بالا انجام میشود؛ زنان باید خودشان یا پزشکشان به فکر باشند.
علائم در زنان همان است که بالاتر گفتیم: درد عمیق و مداوم در شکم یا کمر، و احساس تپش در شکم. نکته این است که این علائم در خانمها اغلب به حساب مشکل گوارشی یا کمردرد گذاشته میشود.
چه خانمهایی باید سونوگرافی غربالگری انجام دهند؟
- سابقهی آنوریسم آئورت در پدر، مادر، خواهر یا برادر
- سابقهی سیگار کشیدن
- فشار خون کنترلنشده بعد از ۶۵ سالگی
- بیماریهای بافت همبند مثل سندرم مارفان
اگر سونوگرافی شما آنوریسمی نزدیک به ۵ سانتیمتر نشان داده و گفتهاند «فعلاً جراحی لازم نیست»، بهعنوان یک خانم ارزش دارد این تصمیم را با متخصص قلب بازبینی کنید. برای رزرو نوبت: ۰۹۹۶۰۰۴۴۵۶۶
منبع: Cleveland Clinic – Abdominal Aortic Aneurysm و NHS – Abdominal aortic aneurysm
سوالات متداول
۱. آیا آنوریسم آئورت شکمی با طب سنتی قابل درمان است؟
خیر. هیچ روش طب سنتی، گیاهی یا خانگیای نمیتواند آنوریسم را ترمیم یا کوچک کند. آنوریسم یک مشکل ساختاری در دیوارهی رگ است و فقط با پایش پزشکی و در صورت لزوم جراحی قابل کنترل است.
۲. آنوریسم آئورت شکمی چقدر خطرناک است؟
آنوریسمهای کوچک (زیر ۵.۵ سانتیمتر) معمولاً فقط پایش میشوند و خطر فوری ندارند. اما اگر آنوریسم بزرگ شود و پاره شود، خونریزی داخلی شدید و تهدیدکننده حیات ایجاد میشود. نرخ مرگومیر پارگی آنوریسم بسیار بالاست.
۳. آیا آنوریسم آئورت شکمی علامت دارد؟
اکثر آنوریسمها بدون علامت هستند و بهصورت تصادفی در سونوگرافی یا سیتیاسکن کشف میشوند. درد شکم، احساس ضربان در شکم و درد کمر از علائم احتمالی آنوریسم بزرگ هستند. درد ناگهانی و شدید نشانهی پارگی و اورژانس است.
۴. چه اندازهای از آنوریسم نیاز به جراحی دارد؟
معمولاً آنوریسمهای بالای ۵.۵ سانتیمتر (در مردان) و بالای ۵ سانتیمتر (در زنان) کاندید جراحی هستند. همچنین اگر رشد سریع (بیش از ۰.۵ سانتیمتر در ۶ ماه) داشته باشد، حتی در اندازهی کوچکتر هم ممکن است جراحی توصیه شود.
۵. نقش اکوکاردیوگرافی در آنوریسم آئورت چیست؟
اکوکاردیوگرافی (بهخصوص اکو از راه مری) میتواند ابتدای آئورت سینهای را بررسی کند و وضعیت دریچهی آئورت و عملکرد بطن چپ را ارزیابی کند. اگر آنوریسم باعث نارسایی دریچهی آئورت شده باشد، اکو این مشکل را نشان میدهد.
۶. هر چند وقت باید آنوریسم پایش شود؟
بستگی به اندازه دارد. آنوریسمهای ۳ تا ۴ سانتیمتری معمولاً هر ۱۲ ماه، ۴ تا ۵ سانتیمتری هر ۶ ماه، و بالای ۵ سانتیمتر هر ۳ ماه باید تصویربرداری شوند. پزشک بر اساس وضعیت شما برنامهی پایش را تعیین میکند.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و عضو انجمن اکوکاردیوگرافی ایران، اروپا و آمریکا
