بالا رفتن فشار خون در بارداری یکی از شایعترین نگرانیهای سهماههی دوم و سوم است و در حدود یک نفر از هر ده مادر باردار دیده میشود. خبر خوب این است که بیشتر موارد با مشاوره قلب در بارداری کنترل میشود؛ خبری که کمتر گفته میشود این است که این فشار خون بعد از زایمان پروندهاش بسته نمیشود و روی سلامت قلب مادر در سالهای بعد اثر میگذارد. در این مقاله اعداد دقیق، علائمی که باید همان لحظه به اورژانس بروید، و کاری که بعد از زایمان باید انجام دهید را مرور میکنیم.
فشار خون بالا در بارداری از چه عددی شروع میشود؟
یک بار عدد بالا خواندن، تشخیص نیست. معیار این است که فشار در دو نوبت جداگانه، با فاصلهی دستکم چهار ساعت، بالا باشد.
| وضعیت | عدد فشار خون | چه باید کرد |
|---|---|---|
| طبیعی | کمتر از ۱۲۰ روی ۸۰ | پیگیری معمول بارداری |
| مرزی | ۱۲۰ تا ۱۳۹ روی ۸۰ تا ۸۹ | اندازهگیری منظم در خانه و ثبت اعداد |
| فشار خون بالا | ۱۴۰ روی ۹۰ یا بیشتر | تماس با پزشک در همان روز |
| فشار خون شدید | ۱۶۰ روی ۱۱۰ یا بیشتر | مراجعهی فوری به اورژانس |
نکتهای که خیلیها رعایت نمیکنند: قبل از اندازهگیری پنج دقیقه بنشینید، پا را روی زمین بگذارید، بازو همسطح قلب باشد و در حین اندازهگیری حرف نزنید. اندازهگیری بلافاصله بعد از بالا آمدن از پله یا در حالت اضطراب، عدد را بهطور کاذب بالا نشان میدهد.
چهار نوع فشار خون در بارداری و تفاوتشان
پزشک بر اساس زمان شروع و وجود یا نبود درگیری ارگانها، وضعیت شما را در یکی از این چهار دسته قرار میدهد. این تقسیمبندی تعیین میکند که پیگیری چقدر باید فشرده باشد.
- فشار خون مزمن: فشار قبل از بارداری یا پیش از هفتهی بیستم بالا بوده است. بعد از زایمان هم باقی میماند و درمان بلندمدت لازم دارد.
- فشار خون بارداری: بعد از هفتهی بیستم شروع میشود، پروتئین در ادرار وجود ندارد و معمولاً تا حدود دوازده هفته بعد از زایمان برطرف میشود.
- پرهاکلامپسی (مسمومیت بارداری): فشار خون بالا بههمراه پروتئین در ادرار یا نشانههای درگیری کبد، کلیه، خون یا مغز. جدیترین شکل ماجراست.
- پرهاکلامپسی افزوده: مادری که از قبل فشار خون مزمن داشته، در ادامهی بارداری علائم پرهاکلامپسی هم پیدا میکند. پرخطرترین حالت این چهار مورد است.
تفاوت مهم برای شما این است: در نوع دوم، احتمال زیادی هست که بعد از زایمان همهچیز به حالت عادی برگردد؛ در نوع اول و سوم، پیگیری بعد از زایمان بخشی از درمان است، نه یک احتیاط اضافی.
با این علائم منتظر نوبت بعدی نمانید.
هر کدام از این نشانهها میتواند یعنی پرهاکلامپسی در حال شدید شدن است. در این حالت باید همان ساعت به اورژانس زنان مراجعه کنید:
- سردرد شدید و مداوم که با مسکن معمولی بهتر نمیشود
- تاری دید، دیدن جرقه یا لکههای نورانی، یا کاهش ناگهانی دید
- درد در قسمت بالای شکم، بهویژه زیر دندههای سمت راست
- تنگی نفس، یا نتوانستن دراز کشیدن بهخاطر کمبود نفس
- ورم ناگهانی صورت، پلکها یا دستها (نه ورم تدریجی مچ پا که در بارداری شایع است)
- کاهش محسوس حرکت جنین
- هر عدد فشار ۱۶۰ روی ۱۱۰ یا بالاتر، حتی اگر هیچ علامتی نداشته باشید
درمان و کنترل فشار خون در بارداری
در موارد خفیف، پیگیری منظم فشار، آزمایش ادرار و بررسی رشد جنین کافی است. اگر فشار از حد مشخصی بالاتر برود، دارو شروع میشود؛ هدف دارو پایین آوردن فشار تا محدودهی امن است، نه رساندن آن به عدد کاملاً طبیعی، چون افت بیشازحد فشار خونرسانی جفت را کم میکند. کاهش نمک بهتنهایی در بارداری درمان محسوب نمیشود و رژیم سختگیرانه توصیه نمیشود.
در برخی مادران با فشار خون بارداری، تپش قلب و تنگی نفس هم اضافه میشود که همیشه ناشی از فشار خون نیست. اگر این علائم را دارید، تپش قلب در بارداری و آریتمی قلبی در بارداری را بخوانید.
هشدار دربارهی داروها
دو دسته از داروهای رایج فشار خون — مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین و مسدودکنندههای گیرندهی آنژیوتانسین — در بارداری ممنوع هستند و میتوانند به کلیهی جنین آسیب بزنند. اگر با یکی از این داروها فشارتان کنترل میشود و قصد بارداری دارید، تعویض دارو باید پیش از بارداری و توسط پزشک انجام شود.
در نقطهی مقابل، هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید. قطع ناگهانی داروی فشار خون در بارداری میتواند خطرناکتر از ادامهی آن باشد.
بعد از زایمان پرونده بسته نمیشود!
تصور رایج این است که با به دنیا آمدن نوزاد، فشار خون بارداری هم تمام میشود. این تصور در کوتاهمدت اغلب درست است، ولی در بلندمدت نه. مطالعات بزرگ نشان دادهاند سابقهی فشار خون بارداری و پرهاکلامپسی، سالها بعد خطر فشار خون مزمن، نارسایی قلبی و سکته را افزایش میدهد؛ بههمین دلیل انجمنهای قلب آن را در کنار عوامل خطری مانند مصرف دخانیات و چربی بالا قرار دادهاند.
انجمن قلب آمریکا راهنمای پیشگیری از بیماریهای قلبیعروقی در زنان را بهگونهای بهروز کرد که پرهاکلامپسی و برخی دیگر از عوارض بارداری را بهعنوان عامل خطر بیماری قلبی به رسمیت بشناسد؛ بر اساس این راهنما، زنان با سابقهی پرهاکلامپسی در فاصلهی پنج تا پانزده سال پس از بارداری با دو برابر خطر سکتهی مغزی و بیماری قلبی روبهرو هستند.
به نقل از: American Heart Association
در یک مرور سیستماتیک روی بیش از یک میلیون زن هم، سابقهی اختلالات فشار خون بارداری با حدود دو تا چهار برابر افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی در سالهای بعد همراه بود.
پس برنامهی بعد از زایمان چیست؟
- در هفتههای اول، فشار خون را در خانه اندازه بگیرید و ثبت کنید؛ فشار خون گاهی چند روز بعد از زایمان به اوج میرسد.
- حدود شش تا دوازده هفته بعد از زایمان، یک ویزیت برای بررسی فشار، عملکرد کلیه و چربی خون.
- اگر فشار خون بعد از دوازده هفته هنوز بالاست، دیگر «فشار خون بارداری» نیست؛ فشار خون مزمن است و ارزیابی قلبی لازم دارد.
- حتی اگر فشار طبیعی شد، این سابقه را در همهی ویزیتهای بعدی به پزشکتان بگویید؛ بخشی از پروندهی قلبی شماست.
چه زمانی اکوی قلب لازم میشود؟
همهی مادران با فشار خون بارداری به اکو نیاز ندارند. اما در این حالتها اکو تکلیف را روشن میکند: تنگی نفس یا خستگی غیرعادی که بعد از زایمان بهتر نشده، تپش قلب همراه با سرگیجه، سابقهی سوفل یا بیماری دریچهای، فشار خونی که بعد از سه ماه هنوز کنترل نشده، یا پرهاکلامپسی شدید و زودرس. یکی از تشخیصهایی که در همین بازه باید کنار گذاشته شود، ضعف عضلهی قلب حوالی زایمان است. اگر نگران روند انجام اکو هستید، آمادگی قبل از اکوی قلب را بخوانید. اکو از اشعه استفاده نمیکند و در دوران بارداری و شیردهی هم بیخطر است.
فشار خون بارداری داشتهاید؟ قلبتان یک بار بررسی شود
اگر در بارداری فشار خون بالا یا مسمومیت بارداری داشتهاید، یا قصد بارداری دارید و سابقهی فشار خون، تپش قلب یا سوفل دارید، یک نوبت معاینه و اکو تکلیف را روشن میکند. اکو در همان جلسه و در مطب انجام میشود و به مرکز تصویربرداری دیگری ارجاع نمیشوید. مزیت مراجعه به یک متخصص قلب خانم هم روشن است: معاینهی راحتتر و بدون معذوریت.
سوالات متداول
۱-اگر یک بار فشار خون بارداری گرفتم، در بارداری بعدی هم تکرار میشود؟
احتمالش بیشتر از یک مادر بدون سابقه است، ولی حتمی نیست. مهمتر این است که در بارداری بعدی از همان ابتدا در گروه پرخطر قرار میگیرید و پیگیری زودتر شروع میشود؛ همین موضوع نتیجه را بهتر میکند.
۲-با فشار خون بارداری میتوانم زایمان طبیعی داشته باشم؟
در بسیاری از موارد بله. نوع زایمان را شدت بیماری، سن بارداری و وضعیت جنین تعیین میکند، نه صرفاً بالا بودن فشار خون. این تصمیم با پزشک زنان شماست.
۳-در دوران شیردهی میتوانم داروی فشار خون بخورم؟
بله، چند داروی فشار خون در شیردهی بیخطر شناخته میشوند. ولی انتخاب دارو با شیردهی فرق میکند، پس داروی دوران بارداری را بدون بازبینی پزشک ادامه ندهید.
۴-استرس باعث فشار خون بارداری میشود؟
استرس میتواند عدد فشار را موقتاً بالا ببرد، ولی علت پرهاکلامپسی نیست. ریشهی این بیماری در نحوهی شکلگیری عروق جفت است، نه در حالت روحی مادر. این نکته را از این جهت میگوییم که خیلی از مادران بیدلیل خودشان را مقصر میدانند.
۵-فشارم بعد از زایمان طبیعی شد؛ باز هم باید پیگیری کنم؟
طبیعی شدن فشار خبر خوبی است ولی سابقه را پاک نمیکند. توصیه میشود بعد از آن، سالی یک بار فشار خون، قند و چربی خون بررسی شود.
