گرفتگی رگ قلب یکی از شایعترین و خطرناکترین بیماریهای قلبی است که فرایند آن حتی از حدود ۱۰ سالگی شروع میشود. در این بیماری، شریانهای کرونری — رگهایی که اکسیژن و خون را به عضلهی قلب میرسانند — بهتدریج باریک شده و جریان خون به قلب کاهش مییابد. آنچه بسیاری نمیدانند این است که علائم این بیماری در زنان میتواند بهطور قابلتوجهی با مردان متفاوت باشد و همین تفاوت، گاهی به تأخیر در تشخیص منجر میشود. دکتر آرزو خسروی، فوقتخصص قلب و عروق و عضو انجمن اکوکاردیوگرافی ایران، اروپا و آمریکا، در ادامه علائم، علل، روشهای تشخیص و درمان این بیماری را توضیح میدهند.
گرفتگی رگ قلب چیست؟
گرفتگی عروق کرونری زمانی به وجود میآید که کلسترول، چربی و مواد زائد سلولی بر روی دیوارهی شریانها جمع شده و پلاک ایجاد کنند. این پلاکها باعث باریک شدن شریانها شده و جریان خون به قلب را کاهش میدهند. گاهی اوقات لختهای روی پلاک شکل میگیرد که میتواند جریان خون را بهطور کامل مسدود کند و باعث حملهی قلبی شود.
قلب سه رگ اصلی (شریان کرونری) دارد. اگر هر یک از این شریانها باریک شوند، قلب نمیتواند اکسیژن کافی دریافت کند — بهویژه در طول فعالیت بدنی. اگر تکههای پلاک شکسته یا پاره شوند، پلاکتها در آن ناحیه جمع میشوند تا رگ را ترمیم کنند. این تجمع خود میتواند شریان را مسدود کرده و منجر به حملهی قلبی شود.
علائم گرفتگی رگ قلب
گرفتگی رگهای کرونر ممکن است منجر به آنژین (درد قفسه سینهی مرتبط با بیماری قلبی) شود. آنژین میتواند علائم زیر را ایجاد کند:
- احساس فشار، سنگینی یا سوزش در قفسه سینه
- سوءهاضمه یا سوزش معده
- ضعف و تعرق
- تهوع و گرفتگی
- تنگی نفس — بهویژه هنگام فعالیت بدنی
درد گرفتگی قلبی چه خصوصیاتی دارد؟
- بیشتر بهصورت فشار، سنگینی یا احساس گیر کردن توصیف میشود — نه درد تیز و نقطهای
- ممکن است به بازوی چپ یا راست، شانه، گردن، فک، پشت یا بالای شکم انتشار پیدا کند
- معمولاً چند دقیقه طول میکشد و با استراحت بهتر میشود؛ اگر بیش از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه ادامه پیدا کند، هشداردهنده است
- اغلب هنگام فعالیت بدنی، استرس یا بالا رفتن از پله شروع شده و با توقف فعالیت کاهش مییابد
- ممکن است همراه با تعریق سرد، تهوع، سرگیجه یا اضطراب ناگهانی باشد
- در موارد شدیدتر ممکن است متناوب باشد — درد میرود و برمیگردد — یا با تحرک و غذا خوردن بدتر شود
تفاوت علائم گرفتگی رگ قلب در زنان و مردان
بر خلاف تصور رایج، بسیاری از زنان درد قفسه سینهی کلاسیک (که در مردان شایعتر است) را تجربه نمیکنند. قبل از یائسگی، هورمونهای زنانه تا حدی از قلب محافظت میکنند، اما بعد از یائسگی این محافظت کاهش مییابد و خطر بیماری قلبی بهسرعت افزایش مییابد. شش نشانهی زیر در زنان شایعتر از مردان هستند:
۱. خستگی غیرعادی و طولانیمدت
خستگی شدیدی که با استراحت بهتر نمیشود و ممکن است هفتهها قبل از حادثهی قلبی شروع شود. زنان اغلب آن را به استرس یا کمبود خواب نسبت میدهند.
۲. درد فک، گردن یا پشت
درد یا فشار در فک پایین، گردن یا بخش میانی پشت. این علائم اغلب به مشکلات دندانپزشکی یا استخوانی نسبت داده میشود.
۳. تنگی نفس بدون درد واضح
احساس فشار در سینه بدون درد کلاسیک، یا ناتوانی در نفس عمیق کشیدن.
۴. تهوع و تعریق غیرعادی
بسیاری از زنان پیش از حملهی قلبی دچار تهوع، عرق سرد یا بیاشتهایی میشوند که معمولاً بهاشتباه به مشکلات گوارشی نسبت داده میشود.
۵. ضعف و سرگیجهی ناگهانی
احساس ضعف ناگهانی یا کاهش هوشیاری بدون دلیل مشخص.
۶. بیقراری و اضطراب بیدلیل
احساس دلشورهی شدید و ناگهانی که ارتباطی با نگرانیهای معمول ندارد.
برای آشنایی بیشتر با نشانههای ظاهری بیماری قلبی، مقالهی علائم ظاهری بیماری قلبی را مطالعه کنید.
علل و عوامل خطر گرفتگی رگ قلب
عوامل زیر میتوانند خطر ابتلا به گرفتگی عروق کرونری را افزایش دهند:
عوامل مرتبط با سبک زندگی
- فشار خون بالا
- افزایش کلسترول بد (LDL) و کاهش کلسترول خوب (HDL)
- دیابت — بدن نمیتواند بهطور مؤثر قند را از جریان خون حذف کند
- چاقی
- سیگار کشیدن — التهاب و رسوب کلسترول در شریانهای قلب را افزایش میدهد
عوامل غیرقابلکنترل
- سطوح بالای اسید آمینه هوموسیستئین
- سطوح بالای فیبرینوژن — پروتئین خونی که باعث تشکیل لخته میشود
- سابقهی خانوادگی گرفتگی شریانهای قلب
- سطوح بالای لیپوپروتئین — مرتبط با خطر بالاتر بیماری قلبی عروقی
- سن بالاتر از ۴۵ سال در مردان
فاکتورهای خطر مخصوص زنان
یائسگی: خطر بیماری قلبی پس از یائسگی بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد. زنان جوانتر نیز در صورت داشتن دیابت، فشار خون بالا یا سابقهی سکته در معرض خطر هستند.
عوارض بارداری: زنانی که در بارداری دچار مسمومیت (پرهاکلامپسی)، دیابت بارداری یا تولد نوزاد با وزن کم شدهاند، در سالهای بعد بیشتر در معرض بیماری قلبی قرار میگیرند.
استرس و سلامت روان: افسردگی و استرس مزمن در زنان نقش بزرگتری در بیماری قلبی ایفا میکند.
سیگار: زنان سیگاری نسبت به مردان سیگاری در معرض خطر قلبی بیشتری هستند.
تشخیص بیماری عروق کرونر
پزشک با معاینهی فیزیکی، بررسی سابقهی پزشکی و انجام آزمایشهای تشخیصی زیر، گرفتگی عروق قلب را بررسی میکند:
✅ نوار قلب: فعالیت الکتریکی و ریتم قلب را ثبت میکند. آزمایش نوار قلب در مطب دکتر آرزو خسروی انجام میشود.
✅ هولتر مانیتور: دستگاه قابلحملی که فرد زیر لباسهای خود به مدت دو روز یا بیشتر میپوشد و تمامی فعالیت الکتریکی قلب را ضبط میکند. آزمایش هولتر مانیتورینگ در مطب دکتر آرزو خسروی انجام میشود.
✅ اکوکاردیوگرافی: اسکن سونوگرافی است که با استفاده از امواج صوتی، تصویر ویدیویی از پمپاژ قلب تهیه میکند. آزمایش اکوکاردیوگرافی در مطب دکتر آرزو خسروی، فلوشیپ اکوکاردیوگرافی، انجام میشود.
✅ تست ورزش: با استفاده از تردمیل یا دارو، قلب تحت فشار قرار میگیرد تا عملکرد آن در زمان فعالیت ثبت شود.
✅ کاتتریزاسیون شریانهای قلب (آنژیوگرافی): متخصص کاتتری را از طریق شریان (اغلب در پا یا بازو) وارد میکند تا نقاط باریک یا انسدادها بر روی تصویر اشعهی ایکس مشخص شوند.
✅ سیتی اسکن: شریانها را تصویرسازی کرده، کلسیم موجود در رسوبهای چربی و ناهنجاریهای قلب را شناسایی میکند.
✅ اسکن هستهای قلب: از مواد رادیواکتیو (ردیاب) برای ایجاد تصویر از حفرات قلب استفاده میشود. ردیابها به گلبولهای قرمز متصل شده و حرکتشان توسط دوربینهای ویژه دنبال میشود.
✅ آزمایش خون: سطح کلسترول و آنزیمهای قلبی اندازهگیری میشود — بهویژه در افرادی که در معرض خطر بالا هستند.
جهت رفاه حال مراجعین محترم و تشخیص بهموقع بیماری، آزمایشهای اکوکاردیوگرافی، نوار قلب، تست ورزش و هولتر در مطب دکتر آرزو خسروی انجام میشود.
درمان گرفتگی رگ قلب
هیچ درمان قطعی برای گرفتگی رگهای قلب وجود ندارد، اما با ترکیب تغییر سبک زندگی، دارو و در موارد شدیدتر جراحی، میتوان بیماری را مدیریت کرد.
درمان دارویی
مسدودکنندههای بتا: فشار خون و ضربان قلب را کاهش میدهند — بهویژه در افرادی که سابقهی حملهی قلبی دارند.
نیتروگلیسیرین (قرص، اسپری یا پچ): رگهای قلب را باز کرده، نیاز قلب به اکسیژن را کاهش و درد قفسه سینه را تسکین میدهد.
مهارکنندهی آنزیم مبدل آنژیوتانسین: فشار خون را کاهش داده و به کند کردن پیشرفت گرفتگی رگها کمک میکند.
مسدودکنندههای کانال کلسیم: شریانهای قلبی را عریض کرده، جریان خون را بهبود میبخشند و فشار خون را کاهش میدهند.
استاتینها: از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و خطر حملههای قلبی غیرکشنده را کاهش میدهند.
⚠️ نکته دربارهی آسپرین: دستورالعملهای جدید، آسپرین را فقط برای افرادی با خطر بالای حملهی قلبی، سکته یا آنژین توصیه میکنند — نه برای همه. دلیل آن خطر خونریزی است. پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت کنید.
درمان جراحی
در صورتی که علائم به داروها پاسخ ندهند، روشهای جراحی زیر ممکن است لازم شوند:
آنژیوپلاستی و استنتگذاری: جراح کاتتری با بالون تخلیهشده را وارد بخش باریکشدهی شریان میکند. با باد کردن بالون، رسوبات چربی فشرده شده و یک استنت (لولهی مش) برای باز نگهداشتن شریان قرار داده میشود.
بایپس عروق کرونر: جراح از رگ خونی بخش دیگر بدن (مثلاً پا یا شریان دیوارهی داخلی قفسه سینه) استفاده میکند تا مسیری جدید برای عبور خون از اطراف شریان مسدود ایجاد کند.
جراحی با لیزر: شامل ایجاد سوراخهای بسیار ریز در عضلهی قلب برای تحریک تشکیل رگهای خونی جدید.
تصویر عروق کرونر قلب
پیشگیری از گرفتگی رگ قلب
کنترل سطح کلسترول خون و اصلاح سبک زندگی مهمترین عوامل پیشگیری هستند:
- فعالیت بدنی منظم و متوسط (ورزش سخت توصیه نمیشود)
- ترک سیگار و دوری از دخانیات
- رژیم غذایی سالم با قند، نمک و چربیهای اشباعشدهی کمتر
- کنترل فشار خون و قند خون
- حفظ وزن سالم
- مدیریت استرس — بهویژه برای زنان
- چکاپ دورهای قلب — مخصوصاً زنان بعد از یائسگی و مردان بالای ۴۵ سال
چه زمانی فوراً به اورژانس مراجعه کنید؟
🔴 در صورت تجربهی هر یک از علائم زیر بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید:
- فشار یا ناراحتی جدید و ناگهانی در قفسه سینه
- تنگی نفس شدید بدون فعالیت بدنی
- درد یا فشار در فک، گردن، شانه یا بازو
- تهوع شدید همراه با عرق سرد
- خستگی ناگهانی و غیرقابلتوضیح
- سرگیجه شدید یا از دست دادن هوشیاری
نگران سلامت قلب خود هستید؟ با اکوکاردیوگرافی تخصصی و تست ورزش میتوان گرفتگی عروق را قبل از بروز حمله تشخیص داد.
دکتر خسروی، عضو مرکز تحقیقات آترواسکلروز، آمادهی ارزیابی تخصصی قلب شماست.
نتیجهگیری
گرفتگی عروق کرونری در اثر تجمع پلاک و باریک شدن شریانهای قلب ایجاد میشود و میتواند منجر به حملهی قلبی شود. علائم این بیماری در زنان اغلب ظریفتر و گمراهکنندهتر از مردان است — خستگی بیدلیل، درد فک یا تهوع ممکن است تنها نشانههای هشداردهنده باشند.
با ورزش منظم، رژیم غذایی سالم، ترک سیگار و چکاپ دورهای قلب میتوان خطر ابتلا را بهطور قابلتوجهی کاهش داد. در صورت تجربهی هرگونه درد قفسه سینه یا تنگی نفس، فوراً به مراقبتهای پزشکی مراجعه کنید.
دکتر آرزو خسروی، متخصص قلب و عروق و عضو مرکز تحقیقات آترواسکلروز (تصلب شرایین) در ایران
