شنیدن تشخیص سرطان و لزوم شروع شیمی درمانی، به تنهایی سفری پراسترس است. اما این استرس زمانی دو چندان میشود که میشنوید داروهای حیاتی برای درمان شما (مانند آنتراسیکلینها: داکسوروبیسین، اپیروبیسین) میتوانند بر سلامت قلب شما تأثیر بگذارند.
“آیا برای درمان سرطانم، باید سلامت قلبم را قربانی کنم؟ چقدر این خطر جدی است و آیا دائمی خواهد بود؟”
این مقاله یک بروشور پزشکی خشک نیست؛ بلکه راهنمایی برای آرامش خیال شماست. ما اینجا هستیم تا این ترس را با دانش و راهکارهای عملی جایگزین کنیم. این مقاله به طور جامع، مکانیسم اثر آنتراسیکلین بر قلب، روشهای نوین مانیتورینگ قلبی و استراتژیهای حیاتی پیشگیری را بررسی میکند.
آنتراسیکلینها چه هستند و چرا بر قلب تأثیر میگذارند؟
آنتراسیکلینها (که معروفترین آنها داکسوروبیسین است)، ستون فقرات درمان بسیاری از سرطانها از جمله سرطان پستان، لنفوم، سارکوم و لوسمی هستند. آنها در از بین بردن سلولهای سرطانی بسیار قدرتمند عمل میکنند.
اما مشکل اصلی کجاست؟ مکانیسم اصلی این داروها تولید “رادیکالهای آزاد” برای کشتن سلولهای مهاجم است. متأسفانه، سلولهای عضلانی قلب به این رادیکالهای آزاد بسیار حساس هستند و توانایی کمی برای ترمیم خود پس از آسیب دارند. این آسیب، «سمیت قلبی» یا Cardiotoxicity نامیده میشود.
عوارض قلبی آنتراسیکلین (از حاد تا تأخیری)
آسیب قلبی ناشی از این داروها میتواند در سه فاز زمانی رخ دهد:
۱- عوارض حاد (حین یا بلافاصله پس از تزریق)
این عوارض نادر هستند و معمولاً به صورت تغییرات موقت در نوار قلب (ECG) یا آریتمی (ضربان نامنظم) رخ میدهند و اغلب گذرا هستند.
۲- عوارض مزمن زودرس (طی ۱ سال اول پس از درمان)
این شایعترین شکل آسیب است. نقطه درد اصلی بیماران در اینجا شکل میگیرد: “احساس میکنم قلبم ضعیف شده است.” علامت اصلی آن، کاهش کسر جهشی بطن چپ (LVEF) است. LVEF معیاری است که نشان میدهد قلب شما در هر ضربان، چند درصد از خون داخل خود را به بیرون پمپاژ میکند. این عارضه میتواند منجر به کاردیومیوپاتی (ضعیف شدن عضله قلب) و علائم نارسایی قلبی شود.
۳- عوارض مزمن تأخیری (بسیار مهم)
من سالها پیش درمان شدم و حالم خوب است.” این عوارض میتوانند سالها یا حتی دههها پس از پایان شیمیدرمانی (به خصوص در افرادی که در کودکی درمان شدهاند) بروز کنند. به همین دلیل است که پیگیری طولانیمدت اهمیت دارد.
چرا بعد از شیمی درمانی دچار تپش قلب می شویم؟
تپش قلب (Palpitations) به خودی خود یک بیماری نیست، بلکه “نشانه ای” است مبنی بر اینکه چیزی در بدن شما نیاز به توجه دارد. برای اطلاع از درمان قطعی تپش قلب این مقاله را بخوانید. در بیمارانی که دوره شیمی درمانی را گذرانده اند، این دلایل شایع ترند:
۱. عوارض مستقیم داروها (سمیت قلبی یا Cardiotoxicity)
برخی از قوی ترین داروهای شیمی درمانی (مانند داکسوروبیسین، اپی روبیسین و سایر آنتراسیکلین ها) می توانند بر سلول های قلبی تأثیر بگذارند. این تأثیر می تواند باعث اختلال در ریتم الکتریکی قلب و در نتیجه، ایجاد ضربان های نامنظم یا تپش قلب شود.
۲. عوارض جانبی غیرمستقیم درمان
-کم خونی (Anemia): شیمی درمانی اغلب باعث کاهش گلبول های قرمز خون می شود. وقتی خون شما رقیق باشد، قلب مجبور است تندتر و قوی تر کار کند تا اکسیژن را به بدن برساند. این “کار اضافه” خود را به صورت تپش قلب نشان می دهد.
-عدم تعادل الکترولیت ها: تهوع، استفراغ و اسهال ناشی از درمان، می تواند سطح مواد معدنی حیاتی مانند پتاسیم و منیزیم را در خون شما به هم بریزد. قلب برای داشتن ریتم منظم، به شدت به این الکترولیت ها وابسته است.
-مشکلات تیروئید: برخی درمان ها می توانند عملکرد تیروئید را مختل کنند (چه پرکاری و چه کم کاری) که هر دو می توانند باعث تپش قلب شوند.
۳. اضطراب و استرس پس از درمان
شما یک دوره روانی و فیزیکی بسیار سخت را گذرانده اید. طبیعی است که سیستم عصبی شما حساس تر (Alert) باشد. استرس و اضطراب پس از سرطان، یکی از دلایل بسیار شایع تپش قلب است.
درمان تپش قلب بعد از شیمی درمانی
در اینجا راهکارهای درمانی و مدیریتی را به دو بخش اقدامات پزشکی و مراقبتهای خانگی تقسیم کردهام:
-اقدامات پزشکی (آنچه پزشک انجام میدهد)
پزشک پس از معاینه و گرفتن نوار قلب (ECG) یا اکوکاردیوگرافی، ممکن است یکی از تصمیمات زیر را بگیرد:
اصلاح داروها: ممکن است دوز داروی شیمیدرمانی را تغییر دهد یا سرعت تزریق سرم را کمتر کند.
تجویز داروهای قلبی: استفاده از داروهایی مثل بتابلاکرها (مانند متوپرولول یا پروپرانولول) برای کنترل ضربان قلب بسیار رایج است (فقط با دستور پزشک).
درمان کمخونی: اگر تپش قلب ناشی از افت هموگلوبین باشد (که در شیمیدرمانی شایع است)، ممکن است مکمل آهن قوی یا حتی تزریق خون تجویز شود.
اصلاح الکترولیتها: اگر آزمایش خون نشان دهد که پتاسیم یا منیزیم بدن افت کرده، سرمهای حاوی الکترولیت تجویز میشود.
-درمان خانگی تپش قلب بعد از شیمی درمانی
این اقدامات به کنترل تپش قلب خفیف و بهبود حال عمومی کمک میکنند:
هیدراتاسیون (آبرسانی) مداوم: شیمیدرمانی بدن را خشک میکند و کمآبی باعث غلیظ شدن خون و تپش قلب میشود. سعی کنید روزانه ۸ تا ۱۰ لیوان آب بنوشید (مگر اینکه پزشک محدودیت مایعات داده باشد).
مدیریت الکترولیتها: مصرف مواد غذایی حاوی پتاسیم و منیزیم (در صورتی که منع مصرف ندارید) کمککننده است. موز، آووکادو، سیبزمینی پخته و خرما گزینههای خوبی هستند.
وعدههای غذایی کوچک و مکرر: خوردن غذای سنگین باعث میشود خون زیادی به سمت معده برود و قلب مجبور شود تندتر بزند. غذا را در حجم کم و دفعات زیاد بخورید.
حذف محرکها: چای پررنگ، قهوه، نوشابه و شکلات تلخ میتوانند ضربان قلب را به شدت بالا ببرند. در روزهای بعد از شیمیدرمانی از این مواد پرهیز کنید.
تکنیکهای آرامسازی: استرس ناشی از بیماری، تپش قلب را بدتر میکند. تمرین “تنفس عمیق شکمی” (۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه حبس، ۴ ثانیه بازدم) میتواند ضربان را پایین بیاورد.
اگر تپش قلب با هر یک از علائم زیر همراه بود، فورا به اورژانس مراجعه کنید:
- تنگی نفس شدید (حس خفگی)
- درد یا فشار در قفسه سینه
- سرگیجه شدید یا سیاهی رفتن چشم ها
- تورم ناگهانی در پاها (مچ پا)
داروهای شیمی درمانی مضر برای عضله قلب
آسیب رسیدن به قلب بیشتر از هر چیز به میزان داروی مصرفی در پروسه شیمی درمانی مرتبط است. از جمله داروهای شیمی درمانی که در آسیب رساندن به قلب تاثیر دارند میتوان به موارد زیر اشاره داشت:
- یک کلاس از داروهای شناخته شده به عنوان آنتراسیکلین ها مانند دوکسوروبیسین (آدریامایسین) یا دانوروبیسین (سروبیدین و دانومایسین) احتمال آسیب رساندن به قلب را دارند. اپیروبیسین (فارموروبیسین) و آیداروبیسین (آیدامایسین) نیز میتوانند منجر به آسیب عضله قلب در بیماران شیمی درمانی شوند.
- داروهای جدیدتر مانند ترستوزوماب ( هرسپتین ) و پرتوزوماب ( پرجتا ) این ها داروهایی هستند که برای حمله به پروتئین HER2 در برخی از سرطان های سینه و سایر سرطان ها طراحی شده اند.
- بعضی از داروهای شیمی درمانی مانند taxanes می توانند ریتم قلب را غیر طبیعی کنند. این معمولا به طور موقت در طول تجویز داروها رخ می دهد، بنابراین اگر احساس سرگیجه یا ضعف دارید، به پرستار شیمی درمانی یا پزشک خود اطلاع دهید.
- داروهای فلوروآورواسیل و کپسیباتین (Xeloda) می توانند باعث ایجاد اسپاسم عروق کرونر و سکته ى قلبی شوند. این حالت زمانى که مصرف دارو متوقف شود، به حالت عادى باز مى گردد. اگر در هنگام استفاده از این داروها دچار درد شدید قفسه سینه یا تنگی نفس شدید، بلافاصله به پزشک خود اطلاع دهید. اگر علائم شدید است، به نزدیکترین اورژانس بروید یا آمبولانس خبر کنید.
اگر پزشک شما داروهای شیمی درمانی را که ممکن است بر روی قلب تاثیر بگذارد انتخاب کند، قبل از شروع درمان، تست عملکرد قلب انجام مى شود. در طول درمان ممکن است نیاز به نظارت قلب دوره ای داشته باشید. اگر در خانواده تان سابقه ى بیمارى قلبى وجود دارد، پزشک ممکن است نوع دیگری از شیمی درمانی را پیشنهاد کند.
پیشگیری و مدیریت
قبل از شروع اولین جلسه شیمیدرمانی، انکولوژیست شما یک “ارزیابی پایه قلبی” کامل درخواست میکند. این ارزیابی شامل یک اکوکاردیوگرافی (اکوی قلب) برای اندازهگیری دقیق LVEF پایه شماست.دداشتن این عدد پایه به تیم پزشکی اجازه میدهد تا در طول دوره درمان، عملکرد قلب شما را به دقت مانیتور کنند. اگر در اکوهای بعدی، حتی کاهش جزئی و بدون علامتی در LVEF مشاهده شود، آنها بلافاصله متوجه میشوند.
با این تشخیص زودهنگام (قبل از اینکه شما حتی احساس تنگی نفس کنید)، پزشک میتواند بلافاصله اقدام کند. او ممکن است:
-داروهای محافظ قلب (مانند دکسرازوکسان) را تجویز کند.
-داروهای نارسایی قلبی (ACE inhibitors یا Beta-blockers) را شروع کند.
-دوز آنتراسیکلین را تنظیم کرده یا رژیم درمانی را تغییر دهد.
در صورت بروز تغییرات در ریتم قلب، تنگی نفس یا نشانه های نگه داری مایعات نظیر اضافه وزن ناگهانی، باید سریعا به پزشک معالج یا تیم درمانی مراجعه شود. از سیگار کشیدن اجتناب کنید چرا که احتمال بروز مشکلات قلبی را افزایش میدهد. علائم همچنین میتواند به کمک موارد زیر مدیریت شوند:
- داروهایی جهت کمک به حذف مایعات اضافی در بخش قلب (دیورتیکس)
- داروهایی جهت قوی کردن و یا آرام شدن قلب
- تغییرات در رژیم غذایی نظیر کاهش مصرف نمک و چربی
- اکسیژن تراپی برای تنگی نفس حاد در بیمار
علائم هشداردهنده آسیب قلبی
از کجا بفهمم قلبم درگیر شده است؟ اگر در حال درمان با آنتراسیکلین هستید یا سابقه درمان دارید، نسبت به این علائم هوشیار باشید. این علائم معمولاً نشانههای نارسایی قلبی هستند:
- تنگی نفس (مخصوصاً هنگام فعالیت یا دراز کشیدن): این شایعترین علامت است.
- خستگی و ضعف مفرط که با استراحت برطرف نمیشود.
- ورم در مچ پا، ساق پا یا شکم
- سرفه خشک و مداوم (به خصوص شبها)
- تپش قلب سریع یا نامنظم
این علائم را به “عوارض عادی شیمیدرمانی” یا “بالا رفتن سن” ربط ندهید. اگر سابقه دریافت آنتراسیکلین دارید و این موارد را تجربه میکنید، فوراً با تیم انکولوژی یا یک متخصص قلب مشورت کنید.
تاثیر پرتو درمانی بر روی قلب
برخی از سرطان ها نیاز به پرتو درمانی دارند. اگر ناحیه تابش پرتو های درمانی در قسمت قفسه سینه و قلب باشد، خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی، بیماری عروق کرونر و حمله قلبی افزایش می یابد. ترکیبی از پرتو و شیمی درمانی می تواند خطر ابتلا به آسیب های قلبی را افزایش دهد. با این وجود، پزشک شما می تواند اقدامات لازم را برای کاهش این خطرات انجام دهد.
برخی داروهای مربوط به شیمی درمانی میتوانند باعث آسیب دیدگی عضله قلب در بیماران شوند. داروهای آنتراسیکلین به صورت معمول تغییراتی را در عضله قلب انسان ها ایجاد میکنند. احتمال آسیب رسیدن به قلب بسته به نوع شیمی درمانی متغیر است.
تلفن نوبت دهی مطب دکتر خسروی 02122894086
