در هر بار مراجعه به مطب پزشک، معمولاً فشار خون شما اندازهگیری میشود. این یکی از علائم حیاتی است که به پزشک کمک میکند وضعیت سلامت عمومی شما را زیر نظر داشته باشد. همانطور که برخی افراد به دلایل ژنتیکی و سابقه خانوادگی مستعد ابتلا به بیماری قلبی هستند، فشار خون نیز شاخص مهمی برای پیشبینی بیماریهای قلبی در آینده محسوب میشود. در حالی که خطرات ناشی از فشار خون بالا به خوبی شناخته شدهاند، فشار خون بیش از حد پایین نیز میتواند مشکلاتی ایجاد کند.
مهمترین سوال این است که آیا فشار خون پایین باعث مرگ در افراد می شود؟
فشار خون چیست؟
فشار خون، نیرویی است که خون هنگام پمپاژ از سوی قلب، به دیوارههای شریانها وارد میکند. این فشار با دو عدد اندازهگیری میشود:
فشار سیستولیک (عدد بالا): فشار خون هنگام ضربان قلب
فشار دیاستولیک (عدد پایین): فشار خون در زمان استراحت قلب بین دو ضربان
بر اساس اعلام مؤسسه ملی قلب، ریه و خون ایالات متحده، فشار خون طبیعی برای بزرگسال سالم زمانی است که عدد سیستولیک زیر ۱۲۰ و دیاستولیک زیر ۸۰ باشد. فشار خون ۹۰/۶۰ بهعنوان فشار خون پایین شناخته میشود که اصطلاح پزشکی آن هیپوتانسیون (Hypotension) است.
علل، انواع و زمان مراجعه به پزشک در مورد فشار خون پایین
به طور کلی، فشار خون پایین خطرناک نیست مگر اینکه باعث بروز علائم آزاردهنده شود. مرکز سلامت امریکا به بررسی علل، علائم و انواع مختلف فشار خون کم میپردازد.
علل و انواع فشار خون پایین
هیپوتانسیون شدید: معمولاً بهطور ناگهانی و در پی تروما (آسیب فیزیکی)، عفونت شدید یا واکنش آلرژیک ایجاد میشود.
هیپوتانسیون وضعیتی (ارتواستاتیک): افت فشار خون پس از بلند شدن ناگهانی از حالت نشسته یا خوابیده است. این وضعیت در برخی افراد میتواند شدید و مداوم باشد. کمآبی بدن نقش مهمی در آن دارد.
هیپوتانسیون عصبی (Neurally Mediated): هنگام ایستادن طولانیمدت رخ میدهد و در کودکان، نوجوانان یا افراد مبتلا به تب یا ویروس شایعتر است.
هیپوتانسیون بعد از غذا (Postprandial): در سالمندان شایع است و باعث سرگیجه، سبکسری یا غش پس از غذا خوردن میشود. تصور میشود که بهدلیل تجمع خون در ناحیه شکم جهت هضم غذا رخ میدهد.
سایر عواملی که در افت فشار خون نقش دارند:
- بارداری، بهویژه در ۲۴ هفته اول
- داروهایی مانند دیورتیکها، بتابلوکرها و داروهای ضدافسردگی
- عفونتهای سپسیس (عفونت خون)
- واکنشهای آلرژیک شدید (آنافیلاکسی)
- دیابت
- کمخونی
- کمآبی بدن
- آسیبهای جسمی
- بیماریهای قلبی
- اختلالات عصبی یا سیستم عصبی
- گرمازدگی
- اختلالات تیروئید
افرادی که فعالیت بدنی زیاد دارند یا جثه لاغری دارند ممکن است بهطور طبیعی فشار خون کمتری داشته باشند. اما اگر فشار خون شما بهطور ناگهانی افت کند یا بهطور مداوم پایینتر از حد طبیعیتان باشد، ممکن است نشانهای از یک مشکل جدیتر در سلامت شما باشد. در چنین مواردی، مراجعه به پزشک توصیه میشود.
علائم قابل توجه در فشار خون پایین
بیشتر افراد مبتلا به فشار خون پایین (هیپوتانسیون) معمولاً هیچ علامتی ندارند. پزشکان معمولاً به دنبال الگوی مزمن فشار خون پایین همراه با یک یا چند مورد از علائم زیر هستند:
- سردرد
- درد گردن یا کمر
- حالت تهوع
- سرگیجه، سبکسری، احساس ضعف، خستگی یا گیجی
- تنفس سریع یا سطحی
- تاری دید
- کمآبی بدن و احساس تشنگی غیرمعمول
- ناتوانی در تمرکز
- پوست سرد، مرطوب، رنگپریده یا مایل به آبی
- افسردگی
- تپش قلب یا نبض ضعیف و سریع
تشخیص و بررسیهای پزشکی
اغلب افراد برای اولینبار در مطب پزشک متوجه فشار خون پایین خود میشوند. برخی دیگر نیز ممکن است هنگام اندازهگیری فشار خون در خانه متوجه این وضعیت شوند. اگر پایین بودن فشار خون شما با علائم بالا همراه است، حتماً باید به پزشک مراجعه کنید.
پزشک در مورد علائم، سوابق بیماری، داروهایی که مصرف میکنید و آزمایشهای قبلی از شما سوال خواهد کرد. معاینه فیزیکی انجام میشود و در صورت نیاز، آزمایشهای تکمیلی برای تعیین علت فشار خون کم درخواست میگردد. درمان بر اساس علت شناساییشده تنظیم میشود.
درمان فشار خون پایین
درمان به شدت علائم شما بستگی دارد و ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- تنظیم داروهای فعلی
- نوشیدن مایعات بیشتر برای جلوگیری از کمآبی بدن
- تغییر در رژیم غذایی
- افزایش مصرف نمک (طبق تجویز پزشک)
- در صورت افت فشار به دلیل تغییر ناگهانی وضعیت بدن، بهتر است بهآرامی از حالت نشسته یا خوابیده بلند شوید
- اگر مدت طولانی ایستاده میمانید، پوشیدن جورابهای فشاری توصیه میشود تا از تجمع خون در پاها جلوگیری شود و گردش خون بهبود یابد
برای درمان فشارخون پایین می توانید از میوه ها استفاده کنید بعضی از میوه ها هستند که فشار شما را تنظیم می کنند: لیست این میوه ها را در مقاله کدام میوه فشار خون را بالا میبرد ببینید!
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر فشار خون بیش از حد پایین بیفتد، ممکن است اندامهای حیاتی بدن شما اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نکنند که میتواند منجر به یک اورژانس پزشکی شود. در این صورت، بافتها و سلولها ممکن است آسیب ببینند یا از بین بروند.
در صورت مشاهده علائم زیر فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- پوست سرد یا مرطوب
- تنفس سریع
- پوست مایل به آبی
- نبض ضعیف یا سریع
در صورتی که علائم خفیفتر و غیراورژانسی باشند، پزشک آزمایشهایی برای شناسایی علت فشار خون پایین انجام میدهد و بر اساس نتایج، برنامه درمانی ارائه میکند. برای اینکه بیشتر با فشارخون آشنا شوید باید درمورد عوارض فشارخون بالا بخوانید
پیشگیری از فشار خون پایین و علائم آن
اگر پزشک شما را به فشار خون پایین علامتدار تشخیص داده است، ممکن است راهکارهای سادهای برای پیشگیری از علائم پیشنهاد کند:
- آهسته بلند شدن از حالت نشسته یا خوابیده
- نوشیدن آب کافی در طول روز
- اجتناب از مصرف الکل
- استفاده از جورابهای فشاری
- تغییر برنامه ورزشی به حرکات نشسته یا در حالت خوابیده
- هنگام بلند شدن، به چیزی تکیه دهید
- انجام حرکات مقابلهای مانند منقبض کردن عضلات پا یا ضربدری کردن پاها هنگام ایستادن میتواند به افزایش مصنوعی فشار خون و کاهش علائم کمک کند
- اگر احساس سرگیجه یا سبکی سر داشتید، بنشینید یا دراز بکشید. همچنین میتوانید بنشینید و سرتان را بین زانوها قرار دهید. این کار باعث برگشت فشار خون به حالت نرمال و کاهش علائم میشود.
در صورتی که پزشک برای شما دارویی جهت پیشگیری از افت فشار خون تجویز کرده است، حتماً آن را دقیقاً مطابق دستور مصرف کنید.
بهترین راه برای درمان تنگی نفس
محدوده فشار خون پایین قبل از مرگ چیست؟
در وهله اول باید توجه داشته باشید که فشار خون نرمال افراد بالای 50 سال با افراد زیر 50 سال متفاوت است. عدد بالا فشار سیستولیک است که نشان میدهد خون هنگام تپش قلب چقدر به دیواره رگها فشار وارد میکند. عدد پایین فشار دیاستولیک است که میزان فشار خون روی دیواره رگها را زمانی نشان میدهد که قلب بین تپشها در حال استراحت است.
وقتی فردی به مرگ نزدیک میشود، معمولاً فشار سیستولیک زیر ۹۵ میلیمتر جیوه میافتد. اما این عدد میتواند بسیار متفاوت باشد، چون بعضی افراد همیشه فشار خون پایینتری دارند. فشار خون کم به تنهایی به معنای نزدیک بودن مرگ نیست.
بنابراین، تعیین یک محدوده دقیق برای فشار خون کم قبل از مرگ دشوار است.
چه علائم دیگری نشاندهنده نزدیک بودن مرگ هستند؟
علاوه بر پایین بودن فشار خون، علائم و نشانههای دیگری هم وجود دارند(کدام درد قلب خطرناک است) که معمولاً در افرادی که به مرگ نزدیک میشوند دیده میشود. برخی از علائم رایج عبارتاند از:
- سرد شدن دستها، پاها و ساقها
- لکه لکه شدن پوست
- گیجی ذهنی
- افزایش خواب
- بیقراری در مراحل پایانی
- کاهش مصرف غذا و مایعات
- تغییرات در الگوی تنفس
- کاهش مقدار ادرار
هر بیمار وضعیت خاص خود را دارد. برخی از بیماران ممکن است بعضی از این علائم را داشته باشند و برخی دیگر نداشته باشند. همچنین هیچ ترتیب مشخصی برای ظاهر شدن این علائم وجود ندارد.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و فوق تخصص اکوکاردیوگرافی قلب
