اکو قلب یا اکوکاردیوگرافی یکی از مهمترین و دقیقترین آزمایشهای تشخیصی قلب است که با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا، تصاویری دقیق از ساختار و عملکرد قلب شما ایجاد میکند. اما چه زمانی انجام اکو قلب لازم است؟ این سوالی است که بسیاری از بیماران و افرادی که با علائم قلبی مواجه میشوند، از متخصصان قلب و عروق میپرسند.
در این مقاله جامع، دکتر آرزو خسروی، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ اکوکاردیوگرافی و عضو انجمنهای قلب ایران، اروپا و آمریکا، به طور کامل شرایط، علائم و زمانهایی که نیاز به انجام اکو قلب دارید را توضیح میدهد. اکو قلب برخلاف نوار قلب که تنها آریتمی و فعالیت الکتریکی قلب را نشان میدهد، میتواند تصویر کاملتری از ساختار قلب، دریچهها، حفرهها، عملکرد پمپاژ و جریان خون ارائه دهد.
چه زمانی باید اکو قلب انجام دهید؟
تصمیم برای انجام اکوکاردیوگرافی معمولاً بر اساس علائم بالینی، نتایج معاینات فیزیکی و آزمایشهای اولیه مانند نوار قلب توسط متخصص قلب گرفته میشود. در ادامه موارد مختلفی که نیاز به انجام اکو قلب دارند را بررسی میکنیم. اگر هر یک از علائم زیر را تجربه میکنید، متخصص قلب احتمالاً درخواست انجام اکو قلب را خواهد داد:
-درد قفسه سینه یا فشار سینه: احساس سنگینی، فشار یا درد در ناحیه قفسه سینه که ممکن است نشانه مشکلات عروق کرونر یا مشکلات دریچهای باشد
-تنگی نفس غیرعادی: مخصوصاً در هنگام فعالیت بدنی یا حتی در حالت استراحت که میتواند نشانه نارسایی قلبی یا مشکلات دریچه میترال باشد
تپش قلب نامنظم یا شدید: احساس ضربان قلب سریع، نامنظم یا خیلی قوی که نیاز به بررسی دقیق ساختار قلب دارد
خستگی و ضعف بیش از حد: خستگی مداوم که با استراحت بهبود نمییابد و ممکن است نشانه کاهش عملکرد پمپاژ قلب باشد
-سرگیجه یا غش مکرر: از دست دادن تعادل یا غش کردن که میتواند ناشی از آریتمیهای شدید یا مشکلات دریچه آئورت باشد
تورم پاها یا شکم: نشانه احتمالی نارسایی قلبی که نیاز به ارزیابی عملکرد بطنهای قلب دارد
سرفه مداوم یا خسخس سینه: مخصوصاً در شب هنگام خوابیدن که ممکن است ناشی از مایع اضافی در ریهها به دلیل نارسایی قلبی باشد
شرایط پزشکی خاص نیازمند اکو قلب
در برخی شرایط پزشکی، حتی بدون وجود علائم واضح، انجام اکو قلب ضروری است:
-نوار قلب با نتیجه غیرطبیعی: اگر در نوار قلب شما تغییراتی مانند ST-T changes، بزرگ شدن حفرهها، یا علائم ایسکمی دیده شود، پزشک برای بررسی دقیقتر اکو را تجویز میکند
-سابقه خانوادگی بیماری قلبی: اگر در خانواده شما سابقه بیماریهای دریچهای یا مرگ ناگهانی قلبی وجود دارد.
-فشار خون بالا مزمن (هیپرتانسیون): بررسی ضخامت دیواره بطن چپ و عملکرد دیاستولیک قلب در بیماران با فشار خون کنترل نشده
-دیابت طولانی مدت: بیماران دیابتی به دلیل خطر بالای بیماریهای قلبی عروقی نیاز به ارزیابی دورهای دارند
-بعد از سکته قلبی (میوکارد انفارکتوس): ارزیابی میزان آسیب به عضله قلب، عملکرد پمپاژ و احتمال عوارض
-قبل از عملهای جراحی مهم: ارزیابی ریسک قلبی قبل از جراحیهای بزرگ در بیماران با فاکتورهای خطر
-شنیدن سوفل (صدای اضافی) قلب در معاینه: برای تشخیص دقیق نوع و شدت مشکلات دریچهای
-شیمیدرمانی سرطان: برخی داروهای شیمیدرمانی میتوانند به عضله قلب آسیب برسانند و نیاز به مانیتورینگ دورهای دارند
موارد ویژه که اکو قلب الزامی است!
-مادران باردار با علائم قلبی: در صورت بروز تپش قلب، تنگی نفس یا سابقه بیماری قلبی، اکو قلب در بارداری کاملاً ایمن و ضروری است
-مشکوک به سوراخ قلب مادرزادی: در کودکان و بزرگسالان برای تشخیص ASD، VSD و سایر نقایص مادرزادی
-ارزیابی دریچههای قلب: تنگی یا نارسایی دریچههای آئورت، میترال، تریکوسپید یا پولمونیک نیاز به اکو دقیق دارد
-بررسی عملکرد پمپاژ قلب: محاسبه Ejection Fraction برای تعیین قدرت انقباض بطن چپ
-اکو قلب جنین: زمانی که در سونوگرافی جنین، ضربان قلب غیرطبیعی یا مشکوک به نقص قلبی دیده شود، اکو قلب جنین در هفته 18 تا 24 بارداری ضروری است
-پیگیری بعد از جراحی قلب: ارزیابی عملکرد قلب بعد از عملهای جراحی مانند Bypass یا تعویض دریچه
-مشکوک به پریکاردیت یا افیوژن پریکارد: مایع در کیسه اطراف قلب که نیاز به تشخیص و درمان فوری دارد
چه کسانی نیاز به اکو قلب دورهای دارند؟
برخی افراد حتی بدون علائم جدید، نیاز به انجام اکو قلب به صورت دورهای دارند تا وضعیت قلبشان زیر نظر باشد. این افراد شامل موارد زیر میشوند:
-بیماران با بیماریهای دریچهای شناخته شده: نیاز به مانیتورینگ سالانه یا هر 6 ماه بسته به شدت بیماری
-بیماران با کاردیومیوپاتی: ارزیابی پیشرفت بیماری و پاسخ به درمان هر 6 تا 12 ماه
-بیماران تحت درمان با داروهای کاردیوتوکسیک: مثل برخی شیمیدرمانیها نیاز به اکو قبل، حین و بعد از درمان
-بیماران با نارسایی قلبی: برای تنظیم درمان و ارزیابی بهبودی یا پیشرفت بیماری
تفاوت اکو قلب با سایر آزمایشهای قلب
درک تفاوت اکو و نوار قلب و سایر تستهای قلبی به شما کمک میکند بهتر بفهمید چرا پزشک هر کدام را تجویز میکند:
نوع آزمایش | چه چیزی را بررسی میکند | چه زمانی نیاز است |
اکو قلب (اکوکاردیوگرافی) | ساختار قلب، دریچهها، حفرهها، عملکرد پمپاژ، جریان خون، ضخامت دیوارهها | مشکلات دریچهای، نارسایی قلب، سوراخ قلب، بیماریهای ساختاری |
نوار قلب (ECG) | فعالیت الکتریکی قلب، ریتم، تعداد ضربان، آریتمیها | تپش قلب، آریتمی، سکته قلبی، معاینات دورهای |
استرس اکو | عملکرد قلب در هنگام فعالیت، گرفتگی عروق کرونر | مشکوک به بیماری عروق کرونر، ارزیابی قبل از جراحی |
هولتر قلب | ثبت مداوم ریتم قلب به مدت 24-48 ساعت | آریتمیهای متناوب، تپش قلب گاه به گاه |
انواع اکوکاردیوگرافی و کاربردهای آن
بسته به نوع مشکل و موقعیت بالینی، انواع مختلفی از اکو قلب وجود دارد:
۱-اکو ترانستوراسیک (TTE) – اکو ساده
رایجترین نوع اکو که از روی قفسه سینه انجام میشود. این روش کاملاً بدون درد، غیرتهاجمی و بدون عوارض است. برای اکثر ارزیابیهای قلبی کافی است و اطلاعات جامعی از ساختار و عملکرد قلب ارائه میدهد.
۲-اکو ترانسازوفاژیال (TEE) – اکو از راه مری
در این روش، پروب اکو از طریق مری وارد میشود تا تصاویر دقیقتری از ساختارهای عمقی قلب، دهلیز چپ، دریچه میترال و آئورت به دست آید. معمولاً برای تشخیص لختههای خونی، عفونتهای دریچهای و قبل از برخی روشهای درمانی استفاده میشود.
۳-اکو استرس
ترکیب اکوکاردیوگرافی با ورزش یا تزریق دارو برای ایجاد استرس قلبی. استرس اکو برای تشخیص بیماری عروق کرونر، ارزیابی عملکرد قلب در شرایط فعالیت و تعیین ریسک جراحی استفاده میشود. زمانی که فرد نمیتواند ورزش کند (مثل مشکلات مفصلی، سنین بالا یا ناتوانی حرکتی)، از استرس اکو با تزریق دوبوتامین استفاده میشود.
۴-اکو داپلر
این نوع اکو سرعت و جهت جریان خون در قلب و عروق را اندازهگیری میکند. برای ارزیابی دقیق دریچههای قلب، تشخیص سوراخ قلب و بررسی نارسایی یا تنگی دریچهها بسیار مفید است. اکو داپلر اطلاعات حیاتی برای تصمیمگیری درمانی فراهم میکند.
آمادهسازی و نحوه انجام اکو قلب
خبر خوب این است که برای اکو قلب معمولی (TTE) نیازی به آمادهسازی خاصی ندارید:
- نیازی به ناشتا بودن نیست.
- میتوانید داروهای معمول خود را مصرف کنید.
- لباس راحت بپوشید که به راحتی از قفسه سینه کنار برود.
- آزمایش معمولاً 30 تا 45 دقیقه طول میکشد و کاملاً بدون درد است.
در طول آزمایش، روی تخت دراز میکشید و فنی به قفسه سینه شما ژل میزند. سپس با استفاده از پروب اولتراسوند که روی قفسه سینه حرکت میدهد، تصاویر قلب شما گرفته و تحلیل میشود.
سوالات متداول درمورد اکو قلب
۱. چند وقت یکبار باید اکو قلب انجام داد؟
برای افراد سالم بدون علائم و بدون فاکتور خطر، معمولاً نیازی به انجام دورهای اکو قلب نیست. اما در صورت وجود بیماری قلبی شناخته شده، پزشک متخصص بر اساس نوع و شدت بیماری، زمانبندی را تعیین میکند. این میتواند از هر 6 ماه برای بیماریهای شدید تا سالانه برای موارد خفیف متغیر باشد.
2. آیا نوار قلب نرمال یعنی نیازی به اکو ندارم؟
خیر، حتماً نه. نوار قلب نرمال وجود بیماری قلبی را رد نمیکند. نوار قلب فقط فعالیت الکتریکی و ریتم قلب را نشان میدهد، در حالی که اکو قلب ساختار، دریچهها و عملکرد پمپاژ را بررسی میکند. اگر علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس یا خستگی غیرعادی دارید، حتی با نوار قلب نرمال، باید اکو قلب انجام دهید.
3. اکو قلب چقدر طول میکشد و دردناک است؟
اکو قلب معمولی (TTE) معمولاً 30 تا 45 دقیقه طول میکشد و کاملاً بدون درد و غیرتهاجمی است. فقط احساس خنکی ژل روی قفسه سینه و فشار ملایم پروب را خواهید داشت. هیچ تابش اشعهای ندارد و میتوانید بلافاصله بعد از آن به فعالیتهای عادی خود برگردید.
4. آیا اکو قلب در بارداری خطرناک است؟
نه، اکو قلب در بارداری کاملاً ایمن است. از امواج صوتی استفاده میکند نه اشعه، و هیچ خطری برای مادر یا جنین ندارد. در واقع اکو قلب یکی از مهمترین آزمایشها برای ارزیابی سلامت قلب مادر در دوران بارداری است، مخصوصاً اگر علائمی مانند تپش قلب یا تنگی نفس داشته باشید.
5. آیا میتوان با اکو قلب سکته قلبی را تشخیص داد؟
بله، اکو قلب میتواند علائم سکته قلبی قبلی را نشان دهد. مناطقی از عضله قلب که به دلیل سکته آسیب دیدهاند، حرکت ضعیفتری دارند که در اکو قابل مشاهده است. همچنین اکو میتواند میزان آسیب به قلب، عملکرد پمپاژ و احتمال عوارض را ارزیابی کند. اما برای تشخیص سکته قلبی حاد و فعلی، نوار قلب و آنزیمهای قلبی اولویت دارند.
6. تفاوت اکو ساده با استرس اکو چیست؟
اکو ساده (TTE) در حالت استراحت انجام میشود و ساختار و عملکرد پایه قلب را نشان میدهد. استرس اکو همان آزمایش است اما در حین فعالیت بدنی یا بعد از تزریق دارو انجام میشود تا عملکرد قلب در شرایط استرس را ارزیابی کند. استرس اکو برای تشخیص گرفتگی عروق کرونر، ارزیابی ظرفیت ورزشی و تعیین ریسک جراحی استفاده میشود.
7. هزینه اکو قلب چقدر است؟
هزینه اکو قلب بسته به نوع اکو (ساده، استرس، مری، جنین)، بیمه و محل انجام متفاوت است. اکو ساده معمولاً از هزینه نوار قلب بیشتر است چون تخصصیتر است و باید توسط پزشک فلوشیپ اکوکاردیوگرافی انجام شود. برای اطلاع از هزینه دقیق و تعرفه بیمه، بهتر است با مطب تماس بگیرید.
8. آیا باید قبل از اکو قلب ناشتا باشم؟
برای اکو قلب معمولی (TTE) نیازی به ناشتا بودن نیست. میتوانید غذا بخورید، آب بنوشید و داروهای معمول خود را مصرف کنید. تنها برای اکو از راه مری (TEE) است که ممکن است نیاز باشد چند ساعت قبل از آزمایش ناشتا باشید. پزشک یا مطب دستورالعملهای خاص را به شما خواهد داد.
چه زمانی نتیجه اکو قلب نگرانکننده است؟
برخی یافتههای اکو قلب نیاز به پیگیری فوری یا درمان دارند:
-Ejection Fraction پایین (کمتر از 40%): نشانه نارسایی قلبی که نیاز به درمان دارد
-تنگی شدید دریچه آئورت: ممکن است نیاز به جراحی یا روشهای کمتهاجمی داشته باشد
-نارسایی شدید دریچه میترال: میتواند منجر به نارسایی قلبی شود
-افیوژن پریکارد (مایع دور قلب): در موارد شدید میتواند تهدیدکننده حیات باشد
-لخته خونی در حفرههای قلب: خطر سکته مغزی
-بزرگ شدن شدید حفرههای قلب: میتواند نشانه کاردیومیوپاتی پیشرفته باشد
اگر نتیجه اکو شما هر یک از این موارد را نشان داد، پزشک متخصص قلب برنامه درمانی مناسب را برای شما تنظیم خواهد کرد.
مشاوره با متخصص قلب
دکتر آرزو خسروی فوق تخصص اکوکاردیوگرافی، عضو هیئت علمی و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی، رئیس بخش اکوکاردیوگرافی بیمارستان بقیهالله و عضو انجمن قلب و عروق ایران، اروپا (ESC) و آمریکا (ASE) هستند. برای دریافت نوبت اکوکاردیوگرافی با پزشک متخصص می توانید با شماره زیر تماس بگیرید.
⚕️ مهم در مطب دکتر آرزو خسروی، تمام انواع تستهای تخصصی قلب شامل نوار قلب، اکوکاردیوگرافی، هولتر 24-48 ساعته، استرس اکو، اکو جنین و اکو از راه مری (TEE) با بهروزترین دستگاهها و بالاترین کیفیت انجام میشود. همچنین امکان ویزیت و انجام آزمایش برای خانمها توسط پزشک خانم فراهم است. |
