شنیدن عبارت «صدای اضافه قلب» برای هر پدر و مادری میتواند نگرانکننده باشد؛ مخصوصاً وقتی پای نوزاد تازهمتولدشده در میان است. اما آیا هر صدای اضافهای به معنی بیماری قلبی است؟ واقعیت این است که بسیاری از نوزادان صدای اضافهای دارند که کاملاً بیخطر و موقتی است، در حالی که برخی دیگر ممکن است نشانه یک مشکل مادرزادی قلب باشند. تفاوت این دو فقط با آگاهی و تشخیص بهموقع مشخص میشود. در ادامه به شما کمک میکنیم بدانید صدای اضافه قلب نوزاد دقیقاً چیست، چه زمانی طبیعی است و علائم صدای اضافی قلب نوزاد شامل چه مواردی میباشد.
آیا صدای اضافی قلب نوزاد خطرناک است؟
در بیشتر موارد خیر. اکثر صداهایی که در معاینهی نوزادان و کودکان شنیده میشود از نوع بیگناه است؛ یعنی قلب هیچ نقص ساختاری ندارد و صدا فقط ناشی از عبور طبیعی خون از حفرهها و دریچههاست. این نوع صدا نه دارو میخواهد، نه محدودیت در شیر خوردن و بازی، و معمولاً با بزرگتر شدن کودک کمرنگ میشود.
اما «بیشتر موارد» یعنی همهی موارد نیست. بخش کوچکی از این صداها به یک نقص مادرزادی برمیگردد. تفاوت این دو را نه از روی بلندی صدا و نه از روی نگرانی والدین، بلکه فقط با معاینهی دقیق و در صورت لزوم تصویربرداری از قلب میشود مشخص کرد. خبر خوب این است که خودِ این بررسی هم بیدرد، بدون اشعه و چنددقیقهای است.
علائم صدای اضافی قلب نوزاد
- نفسنفس زدن یا تنفس غیرعادی
- کبود شدن لبها یا اطراف دهان
- زود خسته شدن موقع شیر خوردن
- عرق کردن بیش از حد نوزاد
- وزن نگرفتن یا رشد کند
- بیقراری یا بیحالی غیرطبیعی
توجه داشته باشید که بعضی صداهای اضافه بیخطر هستند، اما دیدن این علائم نیاز به بررسی پزشک دارد.
اما زمانی که صدای اضافی قلب نشانهای از یک مشکل ساختاری (بیماری مادرزادی قلب) باشد، علائم دیگری همراه با آن ظاهر میشوند که والدین باید مراقب آنها باشند. این علائم نشان میدهند که قلب بهدرستی کار نمیکند. مهمترین نشانهها عبارتاند از: مشکل در تغذیه (نوزاد هنگام شیر خوردن بهسرعت خسته میشود، عرق میکند یا نفسنفس میزند) و تنفس سریع یا سخت حتی در زمان استراحت.
در موارد جدیتر، ممکن است کبودی در اطراف لبها، زبان یا نوک انگشتان مشاهده شود که نشاندهنده کمبود اکسیژن در خون است. همچنین، رشد ضعیف و عدم وزنگیری کافی، یا بیقراری و خستگی غیرمعمول میتواند از علائمی باشد که نشان میدهد صدای اضافی قلب نوزاد نیاز به بررسی جدی توسط متخصص دارد.
چطور بفهمیم صدا بیگناه است یا باید بررسی شود؟
تشخیص نهایی با پزشک است، اما این جدول کمک میکند بدانید در خانه به چه چیزهایی نگاه کنید و چه چیزی را باید به پزشک گزارش دهید:
| آنچه مشاهده میکنید | به نفع صدای بیگناه | به نفع بررسی بیشتر |
|---|---|---|
| منحنی وزن | روند رشد طبیعی و پیوسته | کند شدن یا توقف وزنگیری |
| تغییر صدا با وضعیت بدن | با نشستن، خوابیدن یا آرام شدن کم و زیاد میشود | ثابت میماند یا در طول ماهها بلندتر میشود |
| اثر تب و گریه | فقط هنگام تب یا گریه بلندتر شنیده میشود | مستقل از حال کودک همیشه شنیده میشود |
| سابقهی خانوادگی | بدون سابقهی بیماری مادرزادی قلب | سابقه در والدین، خواهر یا برادر |
| درجهی صدا در معاینه | درجهی یک یا دو، آرام و نرم | درجهی سه به بالا یا همراه با لرزش قابل لمس |
در این حالتها منتظر نوبت نمانید
اگر نوزاد یا کودک شما هرکدام از موارد زیر را داشت، همان لحظه به اورژانس مراجعه کنید:
- کبود شدن لبها، زبان یا نوک انگشتان، حتی اگر گذرا باشد
- تنفس تند و پرزحمت همراه با فرورفتن پوست بین دندهها
- قطع کامل شیر خوردن یا خستگی شدید هنگام تغذیه با تعریق پیشانی
- بیحالی غیرعادی همراه با سردی و رنگپریدگی دست و پا
صدای غیرطبیعی قلب چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشکان با قرار دادن گوشی پزشکی روی قفسهی سینه در مناطق مختلف به قلب گوش میدهند. اگر بچهها آرام باشند به پزشک کمک فراوانی خواهد کرد، چرا که برخی از صداهای قلب بسیار آرام هستند. اصلاً تعجبی ندارد که صدای اضافی در طی معاینهی روتین تشخیص داده شود، حتی اگر هیچوقت پیش از آن شنیده نشده باشد.
صدای اضافی قلب بر اساس میزان بلندی صدا از ۱ تا ۶ درجهبندی میشود. درجهی ۱ بسیار آرام است، در حالی که درجهی ۶ بسیار بلند است. اگر پزشک در کودک این صداها را بشنود، ممکن است کودک را برای ارزیابی بیشتر به یک متخصص قلب ارجاع دهد.
علت وجود صدای اضافی در قلب
صدای بیضرر
شایعترین نوع آن، نوع عملکردی یا بیضرر است. این صدا، صدای خونی است که از طریق یک قلب سالم بهطور عادی جریان مییابد. درست همانطور که شما ممکن است حرکت هوا در یک مجرای هوایی یا جریان آب از یک لوله را بشنوید، پزشکان نیز ممکن است صدای حرکت خون از طریق قلب را، حتی زمانی که هیچ مشکلی در قلب وجود ندارد، بشنوند.
این صدا میتواند در دوران کودکی اتفاق بیفتد. کودکان مبتلا به این صداها نیازی به رژیم خاص، محدودیت فعالیتها یا هرگونه درمان ویژهای ندارند. اغلب صداهای اضافی بیضرر با افزایش سن برطرف میشوند.
نقصهای مادرزادی قلب
برخی از این صداها میتوانند نشاندهندهی یک مشکل در قلب باشند. در این موارد، پزشکان توصیه میکنند کودک را یک متخصص قلب ببیند. متخصص قلب آزمایشهایی را درخواست میکند، نظیر:
- عکس قفسه سینه با اشعه ایکس: تصویری از قلب و ارگانهای اطراف آن است.
- نوار قلب: ثبت فعالیت الکتریکی قلب است.
- اکوکاردیوگرافی یا اکوی قلب: تصویر از قلب با استفاده از امواج صوتی و بیخطر است.
از هر ۱۰۰ کودک تقریباً یک نفر مبتلا به مشکلات ساختاری قلبی یا نقص مادرزادی قلب است. این نوزادان ممکن است علائم نقص را در روزهای اولیهی زندگی خود نشان دهند یا تا چند سال نمایان نشوند. اگر علامت داشته باشند، شامل موارد زیر است:
- تنفس سریع و پیدرپی
- مشکل تغذیه
- کبودی لب
- کاهش رشد
اگر کودک پس از چند سال دچار علامت شود، شامل موارد زیر است:
- ضعف و خستگی شدید
- مشکل در ورزش و فعالیت فیزیکی
- درد قفسه سینه
اگر فرزند شما هرکدام از این علائم را داشته باشد، با پزشک متخصص قلب مشورت کنید.
زنان باردار در صورت ابتلا به سرخجه، داشتن دیابت با کنترل ضعیف، یا داشتن اختلال ژنتیکی متابولیسم فنیلآلانین، بیشتر در معرض خطر داشتن کودکی با نقص قلبی هستند.
شایعترین نقصهای قلبی ایجادکنندهی صدای اضافه
سوراخ در قلب نوزاد. نقصهای دیوارهای، که شامل دیوارهی بین حفرههای بالا یا پایین قلب میشود. یک سوراخ در این دیواره میتواند جریان خون را به داخل حفرههای دیگر قلب برساند. این جریان خون اضافی ممکن است یک صدای اضافی ایجاد کند. همچنین میتواند باعث شود قلب بیشتر کار کند یا بزرگ شود. سوراخهای بزرگتر میتوانند علاوه بر صدا، علائم دیگری نیز ایجاد کنند و ممکن است سوراخهای کوچکتر خودبهخود بسته شوند. بسته به محل سوراخ، دو نوع شایع آن نقص دیواره بین دهلیزی و نقص دیواره بین بطنی نام دارد.
برای اطلاعات بیشتر دربارهی سوراخ قلب در نوزاد این مطلب را بخوانید: سوراخ در قلب نوزادان و کودکان: علائم، تشخیص و درمان.
ناهنجاریهای دریچهای. این ناهنجاریها ناشی از دریچههای باریک، کوچک، ضخیم یا غیرطبیعی هستند. این دریچهها اجازهی جریان خون عادی را نمیدهند و گاهی اوقات میتوانند اجازه دهند خون به عقب بازگردد. هر یک از این مشکلات موجب ایجاد صدای اضافه میشود. انسداد مسیر خروج خون هم ممکن است توسط بافت اضافی یا عضلهی قلب ایجاد شود. یکی از شایعترین نمونهها تنگی دریچهی ریوی است.
اختلالات عضلهی قلب. این اختلالات میتوانند عضلهی قلب را غیرطبیعی ضخیم یا ضعیف کنند، که توانایی آن را برای پمپ کردن خون به بدن کاهش میدهد.
پزشک شما و یک متخصص قلب اطفال میتوانند تعیین کنند که آیا صدای اضافی بیضرر است — به این معنی که کودک شما کاملاً سالم است — یا در قلب مشکل خاصی وجود دارد. اگر مشکلی وجود داشته باشد، متخصص قلب میداند چگونه از آن مراقبت کند و آن را درمان کند.
صدای اضافه قلب در کودکان بزرگتر و سن مدرسه
شنیدن صدای اضافه فقط مخصوص نوزادان نیست. در کودکان چهار تا ده ساله این صدا بسیار شایع است و اغلب اولین بار در معاینهی پیش از مهد یا مدرسه، یا در معاینهای که به دلیل تب و سرماخوردگی انجام شده، شنیده میشود. دلیلش ساده است: قفسهی سینهی کودک نازکتر است و ضربان قلبش تندتر، پس صدای جریان خون راحتتر به گوش میرسد.
نکتهای که والدین را گیج میکند این است که همین صدا در یک ویزیت شنیده میشود و در ویزیت بعدی نه. این نوسان خودش نشانهی خوبی است؛ صدای بیگناه با تب، اضطراب، گریه یا کمخونی بلندتر میشود و در آرامش کمرنگ میشود.
در این سن، دو عامل کاملاً غیرقلبی هم میتوانند صدای اضافه بسازند که هر دو قابل درماناند: کمخونی ناشی از کمبود آهن، و پرکاری تیروئید. به همین دلیل گاهی پیش از هر اقدام قلبی، یک آزمایش خون ساده درخواست میشود.
درمان صدای اضافه قلب نوزاد
درمان صدای اضافی قلب نوزاد به علت ایجاد آن صدا بستگی دارد. ما خودِ «صدا» را درمان نمیکنیم، بلکه مشکلی که باعث ایجاد آن صدا شده است را درمان میکنیم. به همین دلیل هیچ دارو، شربت یا مکملی برای «برطرف کردن صدای اضافه» وجود ندارد و اگر جایی چنین چیزی پیشنهاد شد، به آن اعتماد نکنید.
۱- درمان صداهای بیگناه
این شایعترین نوع صدای اضافی در نوزادان و کودکان سالم است.
- درمان: نیاز به هیچ درمانی ندارد.
- چرا؟ این صدا یک بیماری نیست؛ فقط صدای عبور طبیعی خون از قلب و عروق است.
- اقدام لازم: تنها اقدام، اطمینانبخشی به والدین است. پزشک در معاینات روتین بعدی به صدای قلب گوش میدهد. این صداها معمولاً با بزرگتر شدن کودک و ضخیمتر شدن دیوارهی قفسه سینه، خودبهخود ضعیفتر شده و از بین میروند.
۲- درمان صداهای ناشی از نقص ساختاری
این صداها نشانهای از وجود یک مشکل ساختاری در قلب هستند، مانند سوراخ در دیوارهی قلب یا تنگی دریچه. درمان بر اساس نوع و شدت آن مشکل زمینهای انجام میشود.
نظارت و صبر
برای چه مواردی؟ برای مشکلات کوچک، مانند سوراخهای ریز بین بطنی یا دهلیزی.
درمان: اگر سوراخ کوچک باشد و هیچ فشاری به قلب نوزاد وارد نکند — یعنی نوزاد بهخوبی شیر میخورد و وزن میگیرد — پزشک اغلب صبر میکند. بسیاری از این سوراخهای کوچک در چند ماه یا چند سال اول زندگی خودبهخود بسته میشوند.
دارودرمانی
برای چه مواردی؟ برای مدیریت علائم ناشی از نقص قلبی، نه برای بستن سوراخ.
درمان: اگر نقص قلبی باعث شده قلب نوزاد سختتر کار کند، پزشک ممکن است داروهایی تجویز کند:
- داروهای ادرارآور: برای کاهش مایعات اضافی در بدن و ریهها، تا تنفس راحتتر شود.
- داروهای تقویتکنندهی قلب: برای کمک به قلب تا قویتر پمپاژ کند.
روشهای مداخلهای با کاتتر
برای چه مواردی؟ تنگی دریچهها یا بستن برخی سوراخها.
درمان: این یک جراحی باز نیست. پزشک از طریق یک رگ در کشالهی ران نوزاد، لولهی بسیار نازکی را به قلب میفرستد:
- برای تنگی: یک بالون کوچک در نوک کاتتر، دریچهی تنگ را باز میکند.
- برای سوراخ: یک وسیلهی چترمانند در محل سوراخ قرار داده میشود تا آن را ببندد.
جراحی قلب باز
برای چه مواردی؟ برای نقایص ساختاری پیچیده، سوراخهای بسیار بزرگ، یا مشکلاتی که با کاتتر قابل ترمیم نیستند.
درمان: جراح متخصص قلب اطفال با جراحی مستقیم ساختار قلب را ترمیم میکند. این جراحیها امروزه پیشرفت فوقالعادهای داشتهاند و شانس موفقیت بسیار بالایی دارند.
بعد از تشخیص، زندگی روزمرهی کودک چه تغییری میکند؟
این سوالی است که والدین معمولاً در مطب نمیپرسند و بعد ماهها با نگرانیاش زندگی میکنند. اگر صدا بیگناه تشخیص داده شده باشد، پاسخ کوتاه است: هیچ تغییری.
- ورزش و بازی: هیچ محدودیتی ندارد. کودک میتواند مثل همسنوسالهایش بدود، شنا کند و در ورزش مدرسه شرکت کند.
- واکسیناسیون: طبق برنامهی معمول انجام میشود و صدای بیگناه هیچ منعی ایجاد نمیکند.
- دندانپزشکی: برای صدای بیگناه نیازی به مصرف آنتیبیوتیک پیشگیرانه پیش از کار دندانپزشکی نیست. این توصیه فقط برای گروه محدودی از نقصهای ساختاری خاص مطرح است و پزشک آن را صریحاً به شما اعلام میکند.
- تغذیه: رژیم خاصی لازم نیست.
- پیگیری: معمولاً همان معاینات دورهای معمول کافی است و نیازی به مراجعهی مکرر نیست.
یک نکته: اگر پزشک صدا را بیگناه دانست، جستوجوی مکرر در اینترنت و مقایسهی فرزندتان با تجربهی دیگران معمولاً فقط نگرانی را بیشتر میکند. هر کودک شرایط خودش را دارد و صدای درجهی یک یک نوزاد، با صدای درجهی چهار نوزاد دیگر قابل مقایسه نیست. اگر ذهنتان درگیر است، بهجای جستوجو، سوالتان را از پزشک بپرسید.
پیگیری قلب کودک با چه کسی، و پیگیری قلب خودتان با چه کسی؟
بررسی صدای اضافه در نوزاد و کودک، کار فوقتخصص قلب کودکان است و بهتر است پیگیری فرزندتان را از همان مسیر انجام دهید. مطب دکتر آرزو خسروی، متخصص قلب و عروق با فلوشیپ اکوکاردیوگرافی، بیماران بزرگسال را ویزیت میکند.
اما اگر در معاینهی خودتان — بهویژه در دوران بارداری — گفتهاند صدای اضافه یا سوفل دارید، ماجرا کاملاً فرق میکند و بررسی آن در همین مطب انجام میشود. در سوفل قلبی در بزرگسالان و بارداری توضیح دادهایم چه زمانی جای نگرانی دارد، و اگر باردار هستید مشاوره قلب در بارداری روند بررسی را شرح داده است. اگر هم ضربان قلبتان در بارداری بالا رفته، ضربان قلب بالای ۱۰۰ در بارداری را بخوانید.
سوالات متداول
آیا صدای اضافه قلب ارثی است؟
خودِ صدا ارثی نیست، اما بعضی نقصهای مادرزادی قلب در خانوادهها بیشتر دیده میشود. اگر در والدین، خواهر یا برادر سابقهی بیماری مادرزادی قلب وجود دارد، همان ابتدا به پزشک بگویید؛ این سابقه آستانهی درخواست تصویربرداری را پایینتر میآورد.
چرا در روزهای اول تولد چیزی شنیده نشده بود و حالا صدا شنیده میشود؟
چون فشار داخل عروق ریهی نوزاد در هفتههای اول زندگی بهتدریج پایین میآید. بعضی صداها فقط بعد از این تغییر فشار قابل شنیدن میشوند، گاهی تا شش تا هشت ماهگی. بنابراین دیرتر شنیده شدن صدا به معنای بدتر شدن وضعیت نیست.
آیا اکوی قلب برای نوزاد ضرر دارد؟
خیر. اکو با امواج صوتی کار میکند و هیچ اشعهای در آن بهکار نمیرود، بنابراین محدودیتی برای تکرار آن وجود ندارد. نوزاد فقط باید نسبتاً آرام باشد؛ به همین دلیل معمولاً توصیه میشود درست بعد از شیر خوردن یا در زمان خواب نوزاد انجام شود.
گریهی زیاد یا تب باعث صدای اضافه میشود؟
باعث ایجادش نمیشود، ولی هنگام گریه و تب صدا بلندتر شنیده میشود چون ضربان قلب بالا میرود. به همین دلیل پزشک ترجیح میدهد کودک را در حالت آرام معاینه کند و گاهی معاینه را در ویزیت دیگری تکرار میکند.
تا چه سنی باید منتظر بمانیم صدا از بین برود؟
زمان دقیقی نمیشود گفت. بسیاری از صداهای بیگناه در سالهای کودکی و نوجوانی کمرنگ میشوند و بخشی هم تا بزرگسالی باقی میمانند بدون اینکه مشکلی ایجاد کنند. آنچه اهمیت دارد این نیست که صدا کی میرود، بلکه این است که یک بار بهدرستی بررسی شده باشد.
جمعبندی
شنیدن صدای اضافه در قلب نوزاد یا کودک، در اکثر موارد خبر بدی نیست؛ این یک یافته در معاینه است، نه یک تشخیص. آنچه سرنوشت ماجرا را مشخص میکند سه چیز است: روند وزنگیری کودک، نحوهی شیر خوردن و تنفس او، و نتیجهی یک بررسی تصویربرداری در صورتی که پزشک لازم بداند. تا وقتی این سه در وضعیت خوبی باشند، جای نگرانی نیست. و اگر یکی از علائم هشدار بالا را دیدید، معطل نکنید.
