آنژیوگرافی تمام شده، برگشتهاید خانه، و حالا محل ورود کاتتر در کشاله ران یا مچ دست درد میکند و یک کبودی بزرگ هم دور آن نشسته است. طبیعیترین سؤالی که ذهن هر بیماری را درگیر میکند این است: این درد و کبودی عادی است یا اتفاقی افتاده؟
پاسخ کوتاه: در بیشتر موارد بله، عادی است. درد خفیف تا متوسط و کبودی در محل ورود کاتتر، شایعترین عارضهی آنژیوگرافی است و معمولاً ظرف ۳ تا ۷ روز فروکش میکند و کبودی طی ۱۰ تا ۱۴ روز کاملاً محو میشود.
اما چند نشانه هست که فرق میکند و نباید منتظر ماند: سرد و رنگپریده شدن اندام، ورم سریع و برجسته شدن محل ورود، بیحسی، یا تب. در ادامه علت درد پا و درد دست را جداگانه توضیح میدهیم، میگوییم هرکدام چند روز طول میکشد، در خانه چه کنید و کِی باید مستقیم به اورژانس بروید.
در صورت ابتلای فرد به علائمی که از نظر پزشک نگران کننده هستند امکان دارد او تحت یک فرایند آنژیوگرافی قرار گیرد. از جمله این علائم می توان به درد قفسه سینه یا یک حمله قلبی اشاره کرد. آنژیوگرافی از طریق دست و پا انجام می شود و هر کدام مزایا و معایب و کاربرد خاص خود را دارد.
در اغلب مواقع بیماران با شکایت از درد به پزشک مراجعه کرده و پس از انجام یک آزمون استرس انجام یک آنژیو برای قلب از آن ها در خواست می شود. آنژیوگرافی از طریق رگ دست یا پا هنوز هم به عنوان معیار کلیدی تشخیص به کار گرفته می شود. ما ترجیح می دهیم شما را ابتدا با عوارض آنژیوگرافی آشنا کنیم تا بتوانید بهترین مراقبت ها را داشته باشید.
علت درد پا بعد از آنژیوگرافی
وقتی آنژیوگرافی از راه کشاله ران انجام شود، درد پا شایعترین شکایت روزهای اول است. علتش همیشه یک چیز نیست و شناختن تفاوتشان کمک میکند بدانید کدام درد را میشود در خانه تحمل کرد و کدام یکی باید بررسی شود:
کوفتگی محل ورود کاتتر
شریان کشاله ران عمیق است و برای رسیدن به آن، بافت زیر پوست کنار زده میشود. درد و حساسیت به لمس در چند سانتیمتری محل سوراخ، تا چند روز کاملاً طبیعی است.
تجمع خون زیر پوست
مقداری خون از محل شریان به بافت اطراف نشت میکند و سفتی و درد ایجاد میکند. همین خون بهمرور با جاذبه پایین میآید و به همین دلیل ممکن است چند روز بعد کبودی روی ران یا حتی پشت زانو ظاهر شود.
بیحرکتی طولانی بعد از عمل
بیمار باید چند ساعت صاف دراز بکشد و پا را خم نکند، آنهم با یک وزنه روی کشاله ران. نتیجهاش گرفتگی عضلات، کمردرد و دردی است که کل پا را میگیرد و ربطی به خود شریان ندارد.
تحریک اعصاب سطحی
فشار پانسمان یا خون تجمعیافته میتواند عصبهای ناحیه را تحریک کند و باعث سوزش، گزگز یا بیحسی گذرا در جلوی ران شود. این حالت معمولاً ظرف چند روز تا چند هفته برطرف میشود.
این دردها فرق دارند: دردی که با ورم سریع و برجستگی نبضدار در کشاله ران همراه است، دردی که با سرد و رنگپریده شدن کل پا میآید، یا درد ناگهانی ساق پا همراه با ورم یکطرفه و گرمی که میتواند نشانهی لخته خون در پا باشد. هیچکدام را در خانه مدیریت نکنید.
علت درد دست بعد از آنژیوگرافی
در آنژیوگرافی از راه مچ دست، شدت درد معمولاً کمتر از راه پاست و بیمار خیلی زودتر روی پا بند میشود؛ اما نوع درد فرق میکند و بیشتر به شکل درد ساعد، سنگینی مچ و گزگز انگشتان خودش را نشان میدهد. مهمترین علتها:
اسپاسم شریان مچ دست
شریان مچ باریک است و به تحریک کاتتر با انقباض واکنش نشان میدهد. این اسپاسم دردی کششی در ساعد ایجاد میکند که گاهی تا آرنج تیر میکشد و معمولاً طی چند ساعت تا یکی دو روز آرام میشود.
فشار باند بستن مچ
بعد از خارج کردن کاتتر، یک باند فشاری روی مچ بسته میشود. همین فشار باعث درد، سنگینی، ورم پشت دست و خوابرفتگی انگشتان میشود که با شل شدن تدریجی باند برطرف میشود.
تجمع خون در ساعد
اگر خون از محل سوراخ به بافت ساعد نشت کند، ساعد سفت، متورم و دردناک میشود و کبودی از مچ به سمت آرنج بالا میرود. ورم سفت و سریعِ ساعد همراه با درد شدید، حالتی است که باید همان روز بررسی شود.
تحریک عصب مچ
عصبهای سطحی مچ دقیقاً کنار شریان عبور میکنند. تحریکشان باعث گزگز، مورمور یا بیحسی انگشت شست و پشت دست میشود که در بیشتر بیماران گذراست.
درد خفیف در ناحیه ورود کاتتر بعد از آنژیوگرافی طبیعی است. به طور کلی درد آنژیوگرافی از راه دست کمتر از درد آنژیوگرافی از طریق پا است. اما در صورت درد شدید، بی حس شدن یا خواب رفتن دست و سرد شدن و کبودی دست حتما به اورژانس مراجعه نمایید. برای تسکین دردهای خفیف در دست نیز می توانید از استامینوفن استفاده نمایید و مراقبت بعد از آنژیوگرافی از دست را با مشورت پزشک رعایت نمایید.
اگر آنژیوگرافی شما به گذاشتن استنت ختم شده، مراقبتهای بعد از آن کمی متفاوت است و در مطلب مراقبتهای بعد از فنر گذاشتن قلب توضیح داده شده است.
کبودی بعد از آنژیوگرافی؛ چرا و تا کی؟
این مورد طبیعی است و احتمالا در محل ورود به شریان یک کبودی (اکیموز) تشکیل شود. کبودی نتیجهی نشت مقدار کمی خون به بافت زیر پوست است و در بیمارانی که داروی رقیقکنندهی خون مصرف میکنند، بزرگتر و پررنگتر ظاهر میشود.
بیشتر نگرانی بیماران از این است که نمیدانند سیر طبیعی بهبود چه شکلی است. این جدول مسیر معمول درد و کبودی را نشان میدهد:
| زمان | چه چیزی طبیعی است |
|---|---|
| ۲۴ ساعت اول | درد خفیف تا متوسط محل ورود، حساسیت به لمس، شروع تغییر رنگ پوست |
| روز ۲ تا ۳ | اوج کبودی؛ رنگ بنفش یا سیاه و گاهی گسترش آن به پایین. درد رو به کاهش میگذارد. |
| روز ۵ تا ۷ | کبودی به سبز و زرد تغییر رنگ میدهد؛ درد فقط هنگام فشار دادن حس میشود. |
| روز ۱۰ تا ۱۴ | کبودی تقریباً محو میشود و درد از بین میرود. سفتی مختصر محل ممکن است کمی بیشتر بماند. |
| بیش از ۲ هفته | درد یا سفتی باقیمانده دیگر در محدودهی طبیعی نیست و باید توسط پزشک بررسی شود. |
📌 نکته: بزرگ بودن کبودی لزوماً معنیاش بدتر بودن ماجرا نیست. آنچه اهمیت دارد این است که کبودی در حال بزرگتر شدن باشد یا نه. کبودی ثابتی که فقط رنگ عوض میکند، در حال بهبود است؛ کبودیای که روزبهروز پهنتر و دردناکتر میشود، باید دیده شود.
درمان درد و کبودی بعد از آنژیوگرافی در خانه
- ۴۸ ساعت اول کمپرس سرد. روزی چند نوبت، هر بار حدود ۱۵ دقیقه و همیشه با یک پارچه بین یخ و پوست. بعد از دو روز، کمپرس گرم به جذب سریعتر کبودی کمک میکند.
- اندام را بالا نگه دارید. دست را روی بالش و بالاتر از سطح قلب، و پا را هنگام دراز کشیدن روی یک بالش بگذارید تا ورم زودتر بخوابد.
- مسکن را خودسرانه انتخاب نکنید. برای درد خفیف معمولاً استامینوفن کافی است. مسکنهای ضدالتهاب رایج میتوانند همراه داروهای رقیقکنندهی خون خطر خونریزی را بالا ببرند، پس قبل از مصرفشان از پزشک بپرسید.
- محل را ماساژ ندهید. ماساژ دادن کبودی، خونریزی زیر پوست را بیشتر میکند.
- چند روز اجسام سنگین بلند نکنید. این نکته مخصوصاً برای دستی که آنژیو از آن انجام شده مهم است. زمان دقیق برگشتن به کارهای عادی را از پزشکتان بپرسید.
- محل را تمیز و خشک نگه دارید. برای زمان دوش گرفتن و برداشتن پانسمان، دستور پزشک خودتان ملاک است.
⚠️ با این نشانهها منتظر نمانید و فوراً اقدام کنید
- خونریزی فعال از محل که با ۱۰ دقیقه فشار مستقیم بند نمیآید
- ورم سریع یا برجستگی نبضدار در محل ورود کاتتر
- سرد شدن، رنگپریدگی یا کبود شدن کل دست یا پا
- بیحسی پیشرونده یا ضعف در حرکت دادن اندام
- تب و لرز، قرمزی، گرمی یا ترشح چرکی از محل
- درد ناگهانی ساق پا همراه با ورم یکطرفه و گرمی
- هر گونه درد قفسه سینه یا تنگی نفس
دیگر عوارض آنژیوگرافی قلب
تمامی فرایند های تهاجمی می تواند عوارض داشته باشند. با این که خطرات آنژیوگرافی قلب کم است اما صفر نیست. رایج ترین خطرات و عوارض آنژیوگرافی مربوط به محل دسترسی به شریان هستند. خطرات و عوارض آنژیوگرافی شامل کبودی محل ورود کاتتر به رگ و یا درد خفیف دست بعد از انجام این فرایند می باشد. این عوارض کاملا طبیعی و رایج می باشد و پس از مدت اندکی از بین خواهد رفت.
درد و خون ریزی
در موارد کمی، بیماران درد و خونریزی را تجربه می کنند که ممکن است شامل تجمع خون (هماتوم) در زیر پوست نیز شود.
انسداد یا نشت خون
در موارد نادر، شریان مورد نظر می تواند مسدود شود. همچنین، در مواردی که میزان شیوع آن ها پایین است، بیماران خونریزی مداوم در محل ورود به شریان را تجربه می کنند که می تواند به تشکیل سودو آنوریسم (کیسه ای پر از خون) منجر شود. این مورد خود نیازمند درمان های بیشتر است.
واکنش به ماده حاجب و آمبولی
واکنش حساسیتی به ماده حاجب ید دار که می تواند به بروز نارسایی کلیوی ختم شود. در موارد بسیار نادر، در حین انجام یک بالون آنژیوپلاستی و یا جایگذاری استنت، بخشی از یک انسداد شریانی شکسته شده (آمبولی) و به شریان های دور تر منتقل می شود. این وضعیت می تواند سبب بدتر شدن جریان خون شود.
📌 اگر از چگونگی انجام آنژیوگرافی و مراقبت های بعد از آن اطلاع ندارید، این مطلب را حتما بخوانید: آنژیو گرافی قلب
آیا آنژیوگرافی درد دارد؟
همانند هر فرایند دیگری، آنژیوگرافی کرونری شامل استفاده از سوزن ها و سوراخ کردن پوست می باشد اما با این حال، هر گونه ناراحتی معمولا جزئی است. در هنگام ورود کاتتر، یک لوله منعطف و باریک، به شریان، فرد دردی را احساس نخواهد کرد.
هیچ عصبی در خود شریان ها وجود ندارد به همین دلیل فرد حرکت کاتتر درون شریان ها و به درون قلب را احساس نخواهد کرد. هنگامی که کاتتر در جای مناسب قرار گرفت، متخصص قلب از طریق کاتتر یک ماده حاجب (رنگ) را به درون شریان ها وارد می کند. اغلب افراد تزریق شدن رنگ را متوجه نمی شوند.
با این حال، برخی افراد درد جای آنژیو را به صورت خفیف را در قفسه سینه خود احساس می کنند که معمولا تنها برای چند ثانیه دوام دارد. برخی دیگر از افراد نیز احساس سبکی در سر یا حالت تهوع خواهند داشت.
برخی افراد بیان دارند که آزار دهنده ترین بخش پس از فرایند آنژیوگرافی و خارج کردن کاتتر اتفاق می افتد. یک پرستار جهت جلوگیری از خونریزی بر روی پا و محلی که کاتتر وارد شده فشار داده و آن فشار را به مدت 20 دقیقه نگه می دارد. سپس، پس از پانسمان کردن زخم، وزنه یا بندی که اغلب وزنی در حدود 5 کیلو دارد بر روی زخم قرار داده می شود تا به پیشگیری از تشکیل یک لخته کمک کند.
برخی پزشکان به جای قرار دادن وزنه بر روی زخم ناشی از سوراخ شدن، وسیله ای کوچک را به آن ناحیه وارد می کنند که تشکیل لخته را تحریک می کند. در صورتی که کاتتر به درون پا وارد شده باشد، فرد باید صاف دراز کشیده و از خم کردن پا یا بلند کردن سر خود به مدت 2 تا 6 ساعت اجتناب کند. در صورت ابتلای فرد به التهاب مفاصل یا درد کمر این وضعیت می تواند ناراحت کننده باشد.
در صورت نیاز به فرد لگن یا ظرف ادراری داده می شود اما او قادر به خارج شدن از تخت نخواهد بود. در صورتی که کاتتر به درون مچ فرد وارد شده باشد، یک باند فشاری بر روی زخم وارد می شود تا به تشکیل شدن لخته کمک کند. فرد باید مچ خود را مستقیم و به وسیله یک بالش به مدت چند ساعت بالا نگه دارد. با این حال، فرد می تواند در صورت نیاز بر روی یک صندلی نشسته و از دستشویی استفاده کند.
در هنگام درد قفسه سینه چه باید کرد؟
باید این نکته را در ذهن داشت که درد قفسه سینه همیشه مربوط به قلب نیست. با این حال، هر علامتی از ناراحتی قفسه سینه باید جدی گرفته شده و اقدامات زیر صورت گیرند:
از هر کاری را که در حال انجامش هستید دست کشیده، نشسته، استراحت کرده و سعی در فراهم آوردن آرامش خود کنید.
در صورت به همراه داشتن اسپری گلیسریل تری نیترات (GTN 2) پاف به زیر زبان خود زده و به مدت 5 دقیقه صبر کنید. در صورت نیاز این کار را تا 3 بار (در مجموع 6 پاف در 15 دقیقه) انجام دهید. در صورتی که صرف نظر از انجام این کار، درد پایدار باقی بماند یا فرد احساس بیماری، تپش قلب، تنگی نفس یا گیجی داشته باشد باید با اورژانس تماس گرفته شود.
دردتان بیشتر از حد انتظار طول کشیده؟
درد یا کبودی که بعد از دو هفته هنوز مانده، یا محلی که سفت و متورم شده، باید معاینه شود. دکتر آرزو خسروی، متخصص قلب و عروق و عضو انجمن اکوکاردیوگرافی ایران، اروپا و آمریکا، محل آنژیوگرافی و وضعیت قلب شما را در همان جلسه بررسی میکنند.
آنژیو از دست بهتر است یا پا
طبق تحقیقی که در 64 امین نشست سالانه کاردیولوژی آمریکا ارائه شد، در مواردی که کاردیولوژیست ( متخصص قلب و عروق) یا متخصص آنژیوگرافی در جریان درمان بیماران مبتلا به سندرم کرونری حاد و قرار گرفته تحت آنژیوگرافی کرونری، به جای استفاده از شریانی در کشاله ران از طریق شریانی در دست به قلب دسترسی پیدا کرده، خطر خونریزی شدید و همچنین مرگ به طور چشم گیری کاهش یافته است.
آنژیوگرافی قلب چطور انجام میشود؟
متخصص قلب و عروق جهت مشاهده هر گونه انسداد در شریان های کرونری قلب فرایند آنژیوگرافی را انجام می دهد. شریان های کرونری قلب عروقی هستند که جریان خون را به عضله قلب می رسانند.
برای فراهم آمدن این مشاهده یک کاتتر (لوله ای منعطف و کوچک) به درون رگی بزرگ در ناحیه بالایی ران یا بازو وارد شده و سپس از طریق شریان ها به قلب هدایت می شود. یک رنگ مخصوص (ماده حاجب) به درون کاتتر تزریق می شود تا به شریان ها و قلب برسد.
این رنگ ثبت یک فیلم از قلب و شریان های آن را برای دستگاه تصویر برداری اشعه ایکس امکان پذیر می کند. فیلمی که فرد یا پزشک او بر روی یک نمایشگر مشاهده می کنند جریان خون درون شریان های قلب و محل هر گونه انسداد را نشان می دهد.
آنژیوگرافی همچنین اطلاعاتی را نیز درباره اندازه و شکل هر گونه انسداد ارائه می دهد. این اطلاعات حیاتی هستند زیرا در برنامه ریزی بهترین راه درمان هر انسداد به متخصص قلب و عروق کمک می کنند. برای آشنایی بیشتر با نشانههای انسداد عروق میتوانید مطلب گرفتگی رگ قلب و آنژیوگرافی را بخوانید.
مزایای آنژیوگرافی
تشخیص دقیق و جزئی بیماری های عروقی از جمله تصلب شرایین (سخت شدن شریان ها)، انسداد شریان ها و آسیب عروقی
تشخیص بهتر می تواند به گزینه های درمانی بهتر نیز منجر شود. در برخی موارد، در صورتی که تنگی در یک شریان وجود داشته باشد، درمان می تواند در حین یک آنژیوگرافی انجام شود که از جمله آن ها نیز می توان به جایگذاری استنت اشاره کرد. چنین موردی نیاز به انجام فرایند های بیشتر را برطرف می کند. جزئیات این روش در مطلب آنژیوپلاستی عروق کرونری آمده است.
هنگامی که جهت تشخیص از تصویر برداری های اشعه ایکس استفاده می شود عوارض جانبی وجود نداشته و یا مقدار آن ها کم است. همچنین، پس از فرایند هیچ تشعشعاتی در بدن فرد باقی نمی ماند.
آنژیوگرافی در زنان
پزشکان به تازگی دریافته اند امکان دارد آنژیوگرافی ها نوعی مهم از بیماری های قلبی به نام سندرم ریز عروقی کرونری را تشخیص ندهند. این مورد که اغلب در زنان شایع است می تواند سبب شود تا پلاک به صورت متقارن و مساوی در دیواره شریان ها انتشار یابد. این وضعیت می تواند در حین انجام یک آنژیوگرافی، عاری از مشکل به نظر آید اما امکان دارد به حمله قلبی یا مرگ ناگهانی منجر شود.
سوالات شایع درباره درد بعد از آنژیوگرافی
۱. بعد از آنژیوگرافی از چه زمانی میتوانم دوش بگیرم؟
معمولاً بعد از برداشتن پانسمان و با اجازهی پزشک، دوش کوتاه بدون کیسه کشیدن روی محل بلامانع است. اما وان، استخر و آب داغ تا بسته شدن کامل محل توصیه نمیشود، چون خطر باز شدن محل و عفونت را بالا میبرد. زمان دقیقش را از پزشک خودتان بپرسید چون به روش بستن محل بستگی دارد.
۲. کِی میتوانم رانندگی کنم یا سر کار برگردم؟
در آنژیوگرافی تشخیصی ساده از راه دست، بیشتر بیماران ظرف چند روز به کارهای سبک برمیگردند و در آنژیو از راه پا این مدت بیشتر است. اگر کارتان نیاز به بلند کردن بار یا فعالیت بدنی سنگین دارد، حتماً قبلش از پزشک اجازه بگیرید. اگر آنژیوگرافی به گذاشتن استنت ختم شده، برنامهی برگشت به کار کاملاً متفاوت است.
۳. مصرف داروی رقیقکنندهی خون، درد و کبودی را بیشتر میکند؟
بله، کبودی در این بیماران معمولاً بزرگتر، پررنگتر و دیرتر جذب میشود و این بهخودیخود نگرانکننده نیست. اما نکتهی مهم این است که دارو را به این بهانه خودسرانه قطع نکنید؛ قطع ناگهانی رقیقکننده خطر بسیار بیشتری از یک کبودی بزرگ دارد.
۴. آیا میتوانم روی محل کبودی پماد یا کرم موضعی بزنم؟
تا وقتی محل کاملاً بسته نشده، هیچ پماد یا کرمی را سرخود روی زخم نزنید. بعد از بسته شدن پوست هم، انتخاب پماد را به پزشک بسپارید؛ بعضی ترکیبات موضعی در بیمارانی که رقیقکننده مصرف میکنند مناسب نیستند.
۵. دفعهی بعد میتوانم درخواست کنم آنژیو از دست انجام شود؟
میتوانید مطرح کنید، اما تصمیم نهایی با پزشک است. انتخاب مسیر به وضعیت شریانهای مچ، نوع اقدام موردنیاز و شرایط بالینی شما بستگی دارد و در بعضی بیماران مسیر پا تنها گزینهی ممکن است.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و آنژیوگرافی در تهران.
جهت ارتباط با نوبت دهی مطب کلیک کنید.
