آب دور قلب خطرناک است؟ علت، علائم و درمان افیوژن پریکارد

آب دور قلب به‌تنهایی مساوی خطر نیست؛ آنچه تعیین می‌کند خطرناک است یا نه، «حجم» مایع و «سرعت» جمع‌شدنش است. اگر پزشک در اکو گفته «کمی آب دور قلب دارید»، در بیشتر موارد قابل کنترل است و با دارو یا پیگیری برطرف می‌شود؛ اما اگر مایع زیاد باشد یا به‌سرعت جمع شده باشد، می‌تواند به حالت اورژانسی به نام تامپوناد قلبی برسد. در ادامه به زبان ساده می‌گوییم این حالت چیست، از کجا می‌آید و چه زمانی باید همین امروز به پزشک مراجعه کرد.

آب دور قلب یعنی چه؟

قلب داخل یک کیسه‌ی دولایه به‌نام پریکارد قرار دارد. بین این دو لایه همیشه مقدار کمی مایع طبیعی وجود دارد که اصطکاک قلب هنگام تپیدن را کم می‌کند. وقتی به هر دلیلی مایع بیشتر از حد طبیعی بین این دو لایه جمع شود، به آن در اصطلاح پزشکی «افیوژن پریکارد» و در زبان عامیانه «آب دور قلب» یا «آب آوردن قلب» می‌گویند.

این تشخیص معمولاً با اکوکاردیوگرافی (اکوی قلب) داده می‌شود؛ همان سونوگرافی قلبی که تصویر واضحی از فضای دور قلب و میزان مایع داخل آن نشان می‌دهد. بسیاری از بیماران اولین‌بار این عبارت را از همان جلسه‌ی اکو می‌شنوند و طبیعی است که نگران شوند؛ اما دیدن «آب دور قلب» در گزارش اکو به‌تنهایی به‌معنی وضعیت اورژانسی نیست، بلکه سرنخی است که پزشک باید علت و شدت آن را بررسی کند.

آیا آب دور قلب خطرناک است؟

جواب کوتاه: بستگی دارد. به گفته‌ی کلیولند کلینیک، وقتی مایع به‌آرامی جمع شود، پریکارد فرصت دارد کم‌کم کش بیاید و جا باز کند؛ اما وقتی جمع‌شدن سریع باشد، پریکارد این فرصت را ندارد و حتی حجم نسبتاً کمی از مایع می‌تواند روی قلب فشار بیاورد. به همین دلیل «چقدر آب دور قلب دارم» به‌تنهایی کافی نیست؛ سرعت جمع‌شدن و علت زمینه‌ای هم باید در نظر گرفته شود.

علائم آب آوردن قلب چیست؟

در موارد خفیف ممکن است هیچ علامتی وجود نداشته باشد و آب دور قلب فقط در یک اکوی اتفاقی کشف شود. وقتی مایع بیشتر می‌شود یا سریع جمع می‌شود، این علائم شایع‌تر است:

• تنگی نفس، به‌خصوص هنگام دراز کشیدن یا فعالیت
• احساس فشار یا درد در قفسه‌ی سینه
• تپش قلب یا ضربان سریع و نامنظم
• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• غش یا نزدیک به غش‌کردن

اگر یکی از این علائم را دارید، به‌خصوص همراه با سابقه‌ی عفونت اخیر، جراحی قلب یا بیماری خودایمنی، بهتر است زودتر ویزیت شوید.

نکته‌ی مهم این است که شدت علائم لزوماً با حجم مایع یک‌به‌یک هماهنگ نیست. ممکن است فردی با مقدار نسبتاً زیاد مایع، چون مایع به‌آرامی جمع شده، علائم خفیفی داشته باشد؛ در حالی که فرد دیگری با مایع کمتر ولی جمع‌شدن سریع، علائم شدیدتری تجربه کند. به همین دلیل تشخیص نهایی همیشه با پزشک و اکوی قلب است، نه فقط با حس خودِ بیمار.

علت جمع شدن آب دور قلب چیست؟

در بسیاری از موارد علت مشخصی پیدا نمی‌شود. به گفته‌ی کلیولند کلینیک، در کشورهای توسعه‌یافته شایع‌ترین حالت همین «علت نامشخص» است و در کشورهای در حال توسعه، سل. علت‌های شناخته‌شده این‌ها هستند:

• عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی، از جمله سل
• بعد از عمل جراحی قلب
• کم‌کاری تیروئید
• نارسایی کلیه
• بیماری‌های خودایمنی مثل لوپوس
• سرطان (تومورهای قلبی یا گسترش‌یافته از جای دیگر بدن)
• پرتودرمانی سرطان
• برخی داروها، به تشخیص و با نظر پزشک معالج

آب دور قلب بعد از عمل جراحی قلب

جراحی قلب یکی از علت‌های شناخته‌شده‌ی جمع‌شدن مایع دور قلب است. اینکه این مایع کم شود یا بیشتر، از بیمار به بیمار فرق می‌کند؛ به همین دلیل تیم درمان معمولاً با اکوهای پیگیری این وضعیت را زیر نظر می‌گیرد تا مطمئن شود مایع رو به کاهش است، نه افزایش.

اگر بعد از ترخیص از بیمارستان، در روزهای یا هفته‌های بعد از عمل قلب، تنگی نفس ناگهانی یا تشدید تورم پاها احساس کردید، این را جدی بگیرید و به‌جای صبرکردن تا نوبت بعدی، با تیم جراح یا پزشک قلب تماس بگیرید؛ چون همین دوره یکی از زمان‌هایی است که احتمال جمع‌شدن دوباره‌ی مایع وجود دارد.