پزشکتان اسکن هستهای قلب تجویز کرده و احتمالاً سوالهایی دارید: واقعاً لازم است؟ خطرناک نیست؟ چرا باید شیر بخورم؟ و آیا با اکو یا تست ورزش نمیشد جوابش را گرفت؟
اسکن هستهای قلب (اسکن پرفیوژن میوکارد) یک روش تصویربرداری است که با تزریق مقدار کمی مادهی رادیواکتیو بیخطر، جریان خون به عضلهی قلب را در دو حالت — استراحت و فعالیت — بررسی میکند. اگر بخشی از عضلهی قلب خون کافی نگیرد، در تصویر بهصورت نقطهی تاریک ظاهر میشود — و این یعنی احتمال گرفتگی عروق کرونر.
در این مقاله، علاوه بر توضیح کامل مراحل اسکن هستهای، به مهمترین سوالی که بیماران میپرسند هم پاسخ میدهیم: چه زمانی اسکن هستهای واقعاً لازم است و چه زمانی اکو و تست ورزش کافیست؟
اسکن هستهای قلب چه چیزی را نشان میدهد؟
در بیماران با سابقهی سکته قلبی یا بیماران نارسایی قلبی، تصویربرداری قلب به روش اسکن هستهای یا اسکن پرفوزیون، به تشخیص میزان بافت زندهی باقیمانده (بافت قابل نجات با اقدامات درمانی) بسیار کمککننده است.
جهت بررسی آسیبدیدگی عضلهی قلب که میتواند ناشی از استفاده از دارو، حمله قلبی، صدمه یا عفونت در گذشته باشد و همچنین برای بررسی چگونگی پمپاژ خون توسط قلب به بدن، با استفاده از اسکن هستهای امکان درمان بهموقع و پیشگیری از حملات قلبی برای بیمار فراهم میآید.
با تنگ شدن عروق کرونر، قلب بیمار در حالت استراحت بدون هیچ مشکلی فعالیت میکند و تنها زمانی که قلب تحت استرس و کار زیاد باشد، علائم تنگی عروق کرونر آشکار میشود. بنابراین لازم است که تصویربرداری از عضلهی قلب در دو حالت استراحت و فعالیت صورت گیرد، تا با مقایسه نتایج، پزشک وضعیت خونرسانی عروق کرونر را بررسی کند.
توجه به این نکته ضروریست که اسکن هستهای قلب نیاز به قطع دارو دارد. بنابراین اگر سابقهی بیماری قلبی دارید و دارو مصرف میکنید و یا دیابتی هستید و انسولین مصرف مینمایید، از چند روز قبل با مشورت با پزشک خود نسبت به قطع دارو اقدام کنید.
چرا باید اسکن قلب انجام دهیم؟
پزشک متخصص قلب ممکن است این آزمایش را برای بررسی موارد زیر توصیه کند:
- درد قفسه سینه که تازه شروع شده یا در طی چند روز یا بیشتر رخ میدهد
- برای تشخیص بیماری عروق کرونر (CAD) که باریک شدن عروق کرونر است
- پس از حمله قلبی (انفارکتوس میوکارد) برای ارزیابی آسیب به عضلهی قلب
- برای ارزیابی جریان خون در نواحی عضلهی قلب پس از جراحی بایپس عروق کرونر، آنژیوپلاستی یا قرار دادن استنت
اسکن هستهای لازم است یا اکو و تست ورزش کافی است؟
همهی بیمارانی که درد قفسه سینه یا مشکوک به گرفتگی عروق هستند، لزوماً نیاز به اسکن هستهای ندارند. انتخاب تست مناسب بستگی به شرایط بیمار دارد:
| اکوکاردیوگرافی | تست ورزش | اسکن هستهای | آنژیوگرافی | |
|---|---|---|---|---|
| چه چیزی نشان میدهد | ساختار قلب، پمپاژ، دریچهها | واکنش نوار قلب به فعالیت | خونرسانی عضلهی قلب | تصویر مستقیم عروق کرونر |
| تهاجمی؟ |  خیر | خیر |  تزریق وریدی |  کاتتر از طریق رگ |
| اشعه دارد؟ | ندارد | ندارد | بله — بیخطر | بله |
| مدتزمان | ۲۰ تا ۳۰ دقیقه | ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | ۴ تا ۶ ساعت | ۳۰ دقیقه تا ۱ ساعت |
| نیاز به بستری | نه — در مطب | نه — در مطب | نه — سرپایی | اغلب ۱ شب بستری |
| بهترین کاربرد | اولین قدم بررسی قلب | بررسی ایسکمی در افراد فعال | بررسی دقیقتر وقتی اکو یا تست ورزش کافی نبود | تأیید نهایی و درمان (استنتگذاری) |
چه زمانی اسکن هستهای واقعاً لازم است؟
تست ورزش مبهم یا غیرقابلتفسیر بود — گاهی تست ورزش نتیجهی قطعی نمیدهد (مثلاً بهخاطر تغییرات پایهای در نوار قلب، مصرف دارو، یا ناتوانی در رسیدن به ضربان هدف). در این حالت اسکن هستهای دقت بیشتری دارد.
بیمار نمیتواند ورزش کند — افرادی که آرتروز شدید، مشکلات تنفسی یا ناتوانی حرکتی دارند، نمیتوانند تست ورزش روی تردمیل انجام دهند. در اسکن هستهای، بهجای ورزش، دارویی تزریق میشود که استرس قلبی ایجاد میکند.
سابقهی سکته قلبی یا استنتگذاری — برای ارزیابی میزان بافت زندهی باقیماندهی قلب بعد از سکته، یا بررسی عملکرد استنت، اسکن هستهای دقیقتر از تست ورزش معمولی است.
ریسک متوسط تا بالا — ولی قبل از تصمیم به آنژیوگرافی — اسکن هستهای کمک میکند مشخص شود آیا واقعاً آنژیوگرافی لازم است یا خیر. اگر اسکن طبیعی باشد، احتمال نیاز به آنژیوگرافی خیلی پایین میآید.
چه زمانی اکو و تست ورزش کافی است؟
اولین بررسی درد قفسه سینه — اگر هنوز هیچ بررسی قلبی نشده، اول باید اکو و نوار قلب انجام شود. خیلی وقتها همین دو تست مشکل را مشخص یا رد میکنند و دیگر نیازی به اسکن هستهای نیست.
ریسک پایین بیماری قلبی — فرد جوان و سالم بدون عامل خطر (سیگار، دیابت، فشار خون بالا، سابقه خانوادگی) که درد قفسه سینهی غیرمعمول دارد، اغلب با اکو و تست ورزش جوابش مشخص میشود.
بررسی نارسایی قلبی یا مشکلات دریچهای — اکوکاردیوگرافی بهترین تست برای ارزیابی پمپاژ قلب (EF)، وضعیت دریچهها و فشار ریوی است — اسکن هستهای برای این موارد کاربرد ندارد.
نکته مهم: تصمیم به انجام اسکن هستهای همیشه باید توسط متخصص قلب گرفته شود. اگر پزشکتان اسکن هستهای تجویز کرده ولی هنوز اکو و نوار قلب نشده، پیشنهاد میشود اول این بررسیهای پایه انجام شود.
قبل از اسکن هستهای، چه بررسیهایی انجام دهید؟
اسکن هستهای قلب معمولاً مرحلهی دوم یا سوم بررسیهای قلبی است — نه اولین قدم. مسیر استاندارد بررسی قلب:
قدم اول: معاینه + نوار قلب + اکوکاردیوگرافی — این سه در یک جلسه انجام میشوند و اطلاعات پایهای دربارهی ساختار و عملکرد قلب را مشخص میکنند. اگر اکو مشکلی نشان نداد و ریسک شما پایین است، ممکن است نیاز به تست بیشتر نباشد.
قدم دوم: تست ورزش — اگر بررسی بیشتر لازم باشد، تست ورزش نشان میدهد آیا نوار قلب زیر فشار تغییر ایسکمیک نشان میدهد. اکثر موارد با همین دو قدم جواب میگیرند.
قدم سوم: اسکن هستهای — فقط وقتی قدمهای اول و دوم نتیجهی قطعی ندادند یا بیمار شرایط خاصی دارد.
اسکن هستهای تجویز شده؟ اول اکو انجام بدید
دکتر آرزو خسروی اکو، نوار قلب و تست ورزش را شخصاً در مطب انجام و تفسیر میکند. اگر با همین بررسیها جواب مشخص شد، دیگر نیاز به اسکن هستهای نخواهید داشت.
ماده حاجب مورد استفاده در اسکن هستهای قلب چیست؟
تکنسیوم، مادهی رادیواکتیو مورد استفاده در این آزمایش است. با تزریق تکنسیوم به جریان خون، میتوان تصویری از قلب تهیه کرد. این تصویر نشان میدهد که خون چقدر خوب به قسمتهای مختلف عضلهی قلب جریان دارد. عضلهای که توسط شریان مسدود شده تأمین میشود، بهعنوان یک نقطهی تاریک در تصویر نشان داده میشود. نقاط تاریک در جواب آزمایش به معنای عدم یا کاهش جریان خونرسانی به آن ناحیه است.
مزیت تکنسیوم: مادهی رادیواکتیو تکنسیوم هیچ آلرژی و حساسیتی ایجاد نمیکند و ظرف ۲۴ ساعت از بدن خارج میشود.
مراحل انجام اسکن قلب
اسکن قلب در دو مرحله انجام میشود. مرحلهی اول در حدود سه ساعت طول میکشد. برای انجام مرحلهی اول، هیچ آمادگی و قطع دارو و ناشتایی نیاز نیست.
مرحلهی اول: فعالیت و تست ورزش
آنژیوکتی جهت تزریق به رگ دست شما نصب میشود. سپس چِست لید نوار قلب روی سینه شما نصب شده، سابقهی بیماریتان پرسیده و فشار خون و ضربان قلبتان اندازهگیری میشود.
جهت انجام تست ورزش بر روی دستگاه تردمیل قرار خواهید گرفت و با شروع فعالیت، نوار قلب شما در حین ورزش توسط پزشک مشاهده شده و فشار خونتان چک میشود. پس از انجام فعالیت، داروی رادیواکتیو بیخطر مخصوص قلب تزریق شده و یک دقیقه بعد دستگاه متوقف میشود.
در حین تست ورزش: هر گاه احساس کردید قادر به ادامهی ورزش نیستید یا دچار سردرد شدید، درد قفسه سینه، سرگیجه یا تنگی نفس مفرط شدید، به پزشک اطلاع دهید و از ادامهی فعالیت خودداری کنید.
جایگزین دارویی ورزش: در بیمارانی که قادر به انجام تست ورزش نیستند، دارویی (دوبوتامین یا دیپیریدامول) بهعنوان جایگزین ورزش تزریق میشود. قبل و پس از تزریق، فشار خون و نوار قلب کنترل میشود.
مرحلهی دوم: تصویربرداری
پس از تزریق داروی رادیواکتیو، لازم است بین ۱۵ دقیقه تا ۲ ساعت (بسته به نوع داروی تزریقی) منتظر بمانید. در این وقفه، قدم زدن و مصرف لبنیاتی مانند شیر، ماست یا خامه به خارج شدن داروی رادیواکتیو اضافی از کبد کمک کرده و کیفیت تصویر اسکن را افزایش میدهد.
تصویربرداری توسط دوربین گاما انجام میشود. در اتاق اسکن، روی تخت طاقباز دراز بکشید و دستهایتان را بالای سر قرار دهید. این مرحله حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه طول میکشد و بدن باید بیحرکت بماند. از تکان دادن دست، جابهجا شدن، تنفس عمیق و سرفه خودداری کنید.
آمادگیهای لازم پیش از اسکن هستهای قلب
- از شب قبل تا زمان آزمایش، از نوشیدن چای، قهوه، نسکافه و مصرف شکلات خودداری کنید
- از شب قبل داروهای فشار خون خود را قطع کنید
- صبح روز آزمایش صبحانهی سبکی میل کنید و لباس جلوباز و راحت بپوشید
- آقایان موهای قفسه سینه خود را بتراشند
- تا ۲۴ ساعت بعد از تزریق، از نزدیک شدن طولانیمدت (فاصلهی کمتر از ۲ متر) به دیگران اجتناب کنید
اسکن قلب چقدر طول میکشد؟
کل فرآیند اسکن هستهای قلب (هر دو مرحلهی استراحت و فعالیت) معمولاً ۴ تا ۶ ساعت طول میکشد. تصویربرداری هر مرحله حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه است، ولی بین دو مرحله وقفهای برای خروج مادهی رادیواکتیو اضافی وجود دارد.
علت مصرف شیر در اسکن هستهای قلب
مصرف لبنیات مثل شیر کمچرب یا خامه قبل از تزریق تکنسیوم باعث چسبندگی بیشتر آن به مولکولهای خون میشود. هرچقدر مادهی تکنسیوم بیشتر به مولکولهای خون بچسبد، تصویر دقیقتری از حرکت خون در عضلهی قلب و عروق نمایش میدهد. با نمایش بهتر جریان خونرسانی در عروق کرونر، میتوان انسداد و گرفتگی عروق را دقیقتر تشخیص داد.
همچنین مصرف لبنیات علاوه بر افزایش وضوح و کیفیت تصویر قلب، باعث انقباض کیسهی صفرا و دفع مادهی حاجب اضافی از کبد و صفرا میشود.
عوارض اسکن هستهای قلب
در انجام این تصویربرداری از فناوری اشعه استفاده میشود. میزان قرار گرفتن در معرض اشعه بهطور کلی ایمن در نظر گرفته شده و تقریباً به همان میزان تابشی است که بهطور طبیعی در طی یک سال در معرض آن هستید.
- مادهی حاجب (تکنسیوم) بیخطر و بدون حساسیت است و مشکلی برای بیماران ایجاد نمیکند
- تا ۲۴ ساعت بعد از تزریق، تکنسیوم در بدن باقی مانده و با دفع ادرار خارج میشود — نوشیدن مایعات به دفع سریعتر کمک میکند
- اگر انجام اسکن در خانمهای باردار اورژانسی نباشد، باید تا بعد از دورهی شیردهی به تأخیر بیفتد. در صورت ضرورت، تا دو روز بعد از آزمایش از شیردهی خودداری کنید
- برخی بیمارانی که مسدودکنندههای بتا برای کاهش ضربان قلب دریافت میکنند، ممکن است در صورت ابتلا به آسم، COPD یا نارسایی قلبی دچار مشکلات تنفسی شوند
هزینهی اسکن هستهای قلب
هزینهی اسکن هستهای قلب بسته به مرکز طب هستهای، نوع بیمه و سال انجام متفاوت است. اکثر مراکز با بیمههای پایه و تکمیلی طرف قرارداد هستند و بخش قابلتوجهی از هزینه را بیمه پوشش میدهد. برای اطلاع دقیق از هزینه، با مرکز طب هستهای تماس بگیرید.
صرفهجویی در هزینه: اگر قبل از مراجعه به مرکز طب هستهای، اول اکو و تست ورزش انجام دهید، ممکن است اصلاً نیازی به اسکن هستهای نباشد — و هزینه و زمان آن صرفهجویی شود.
سوالات متداول
۱. اسکن هستهای قلب بهتر است یا آنژیوگرافی؟
هرکدام کاربرد متفاوتی دارد. اسکن هستهای نشان میدهد آیا عضلهی قلب خون کافی میگیرد — ولی تصویر مستقیم از عروق نشان نمیدهد. آنژیوگرافی مستقیماً داخل عروق کرونر را نشان میدهد و اگر گرفتگی باشد، همانجا استنتگذاری هم امکانپذیر است. معمولاً اسکن هستهای قبل از آنژیوگرافی انجام میشود تا مشخص شود آیا آنژیوگرافی واقعاً لازم است.
۲. چرا در اسکن هستهای قلب باید شیر یا خامه بخوریم؟
مصرف لبنیات باعث میشود کیسهی صفرا منقبض شده و مادهی رادیواکتیو اضافی از کبد و صفرا خارج شود. اینجوری مادهی رادیواکتیو بیشتر در قلب تجمع پیدا میکند و کیفیت تصویر بالاتر میرود.
۳. آیا اسکن هستهای قلب خطرناک است؟
میزان اشعهی دریافتی تقریباً برابر با اشعهی طبیعی یک سال است. مادهی رادیواکتیو بیخطر و بدون آلرژی است و ظرف ۲۴ ساعت با ادرار از بدن خارج میشود. تنها احتیاط: ۲۴ ساعت بعد از تست، فاصلهی ۲ متری با دیگران (بهخصوص کودکان و باردارها) رعایت شود.
۴. آیا میتوان بدون تجویز پزشک اسکن هستهای انجام داد؟
خیر. اسکن هستهای قلب حتماً باید توسط متخصص قلب تجویز شود. مراکز طب هستهای بدون دستور پزشک این تست را انجام نمیدهند. اگر نگران قلبتان هستید، اول به متخصص قلب مراجعه کنید.
۵. تفاوت اکو و نوار قلب با اسکن هستهای چیست؟
نوار قلب فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. اکو ساختار، پمپاژ و دریچههای قلب را نشان میدهد. هیچکدام مستقیماً خونرسانی عروق کرونر را نشان نمیدهند. اسکن هستهای مستقیماً نشان میدهد کدام بخش از عضلهی قلب خون کافی میگیرد و کدام نمیگیرد.
۶. اسکن هستهای قلب چقدر طول میکشد؟
کل فرآیند معمولاً ۴ تا ۶ ساعت طول میکشد. تصویربرداری هر مرحله حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه است، ولی بین دو مرحله وقفهای برای خروج مادهی رادیواکتیو اضافی وجود دارد.
دکتر آرزو خسروی متخصص قلب و عروق و فوق تخصص اکوکاردیوگرافی
